سلطه کتاب چاپی در بازار جهانی نشر؛ آمارها و دلایل ماندگاری نسخه کاغذی

با وجود رشد روزافزون نفوذ کتاب‌های الکترونیکی و صوتی در سال‌های اخیر، داده‌های صنعت نشر در سطح جهانی نشان می‌دهد که کتاب چاپی همچنان ستون اصلی بازار باقی مانده و سهم عمده‌ای از درآمد ناشران را به خود اختصاص داده است. این پدیده در بازارهای بزرگ جهانی و همچنین در ایران قابل مشاهده است.

سلطه بی‌چون و چرای کتاب چاپی در بازار جهانی

مطالعات نشان می‌دهند که در شاخص‌هایی مانند واحدهای فروخته‌شده و درآمد کلی، کتاب چاپی در بسیاری از کشورها بیشترین سهم را دارد. برای مثال، طبق آمار انجمن ناشران بریتانیا، درآمد نسخه چاپی در بازار مصرف‌کننده حدود ۷۸درصد از مجموع درآمد کلی را شامل می‌شود.

در بازار نشر آمریکا نیز، فرمت چاپی (کاغذی) بخش بزرگی از درآمد را تشکیل می‌دهد، درحالی‌که مجموع سهم کتاب‌های دیجیتال (الکترونیک و صوتی) با وجود رشد، حدود ۱۴درصد از درآمد کلی است.

رشد چشمگیر کتاب‌های صوتی

در مقابل این سلطه، قالب کتاب صوتی در برخی بازارها رشد قابل‌توجهی را تجربه کرده است. گزارش اتحادیه ناشران بریتانیا حاکی از آن است که درآمد کتاب‌های صوتی در انگلستان در سال ۲۰۲۴ به ۲۶۸ میلیون پوند رسیده که نسبت به سال قبل رشدی معادل ۳۱درصد داشته است. همچنین، گزارش‌های پابلیشرز ویکلی نشان می‌دهد که فروش کتاب‌های صوتی در بازار بزرگسالان آمریکا نیز با افزایش حدود ۳۱.۲درصد در سال گذشته، چشم‌گیر بوده است.

آیا کتاب دیجیتال مکمل است یا جایگزین؟

بر اساس داده‌های استاتیا، قدرت کتاب‌های الکترونیکی در بیشتر کشورهای جهان همچنان از کتاب‌های چاپی کمتر است. تنها کشور مورد مطالعه که روند معکوسی را تجربه کرده، چین است؛ به‌طوری که در سال ۲۰۲۴ تنها ۲۴درصد از مردم این کشور کتاب چاپی خریداری کرده‌اند، درحالی‌که حدود ۲۷درصد کتاب الکترونیکی خریده‌اند.

تحلیلگران استاتیا پیش‌بینی می‌کنند که اگرچه کتاب‌های الکترونیکی محبوبیت زیادی پیدا کرده‌اند، اما «میخ آخر بر تابوت کتاب‌های چاپی نخواهند بود، بلکه محصولی مکمل هستند که در نهایت باید به نفع صنعت نشر باشند.»

بررسی مزایا و معایب: ترجیح دانشجویان اروپایی

پژوهشگران اسپانیایی در مقاله‌ای که در سال ۲۰۱۹ روی جمعی از دانشجویان اروپایی انجام شد، دریافتند که با وجود پیشرفت فرمت دیجیتال، فرمت کاغذی همچنان توسط دانشجویان (به‌ویژه دانشجویان دختر) ترجیح داده می‌شود. هر دو فرمت دارای مزایا و معایبی هستند که انتخاب نهایی را به نیازهای فردی وابسته می‌کند.

دلایل برتری کتاب چاپی از دیدگاه خوانندگان

• سهولت حاشیه‌نویسی: توانایی حاشیه‌نویسی روی صفحات به عنوان راهی برای کنترل محتوا.
• خواص لمسی کاغذ: کمک به تمرکز و به خاطر سپردن مطالب.
• تجربه حسی: لمس، بو، و دیدن قفسه کتاب که نسخه دیجیتال قادر به تکرار آن نیست.
• علامت‌گذاری شخصی: امکان نوت‌برداری و بوک‌مارک کردن فیزیکی.
• کاربرد اجتماعی: محبوبیت بالا برای هدیه دادن و مجموعه‌سازی.

معایب اصلی کتاب چاپی شامل حجم و وزن بالا، و هزینه منابع زیست‌محیطی است.

مزایای کتاب دیجیتال و چالش‌های ذاتی آن

خوانندگان مزایای کتاب دیجیتال را در موارد زیر می‌دانند:

• حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی آسان: امکان داشتن چندین کتاب در یک دستگاه الکترونیکی.
• پایداری محیط زیست: تاثیر کمتر بر محیط زیست.
• قابلیت‌های جست‌وجو: دسترسی سریع و آسان به اطلاعات زمینه‌ای.

در مقابل، معایب اصلی کتاب‌های دیجیتال شامل نیاز به دستگاه الکترونیکی برای خواندن، خستگی بصری ناشی از روشنایی صفحه نمایش‌ها و حواس‌پرتی ناشی از قابلیت‌های دستگاه و دسترسی به اینترنت است. همچنین، محدودیت‌های حقوق نشر، قفل‌گذاری دیجیتال (DRM) و مجوزهای منطقه‌ای دسترسی دیجیتال را در برخی کشورها دشوار یا گران‌تر می‌کند.

وضعیت نشر در ایران: چاپی پیشتاز، دیجیتال در حال رشد

در ایران نیز گرایش به کتاب دیجیتال (الکترونیک و صوتی) افزایش یافته است، اما کتاب چاپی همچنان جایگاه مستحکمی دارد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که با وجود گرانی، تولید کتاب چاپی در سه‌ماهه نخست ۱۴۰۴ بسیار چشم‌گیر بوده است؛ به‌طوری که بیش از ۲۷.۵ میلیون نسخه چاپ شده که نسبت به بازه مشابه سال پیش ۲۵درصد افزایش داشته است.

بر اساس نتایج تازه‌ترین نظرسنجی «فرهنگ کتابخوانی در ایران»، علاقه به کتاب کاغذی همچنان پررنگ است: ۵۲.۴درصد افراد، بیشتر کتاب‌های چاپی و کاغذی مطالعه می‌کنند. کتاب‌های الکترونیک با ۱۸.۵درصد و کتاب‌های صوتی با ۱۱.۷درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

با این حال، نشر دیجیتال در ایران با چالش‌هایی همچون حق مالکیت و جلوگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی روبه‌رو است. از سوی دیگر، افزایش شدید قیمت کتاب در ایران نیز بر بازار تاثیر گذاشته است؛ آمارها نشان می‌دهد که قیمت کتاب در شهریور ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل افزایش ۴۳درصدی داشته است.