بحران خاموش بازار لوازم یدکی؛ سکوت مونتاژکاران و تشتت نظارت دولتی

بحران خاموش خدمات پس از فروش خودرو در ایران

بازار لوازم یدکی خودرو، به‌ویژه برای مدل‌های جدید و مونتاژی، ماه‌هاست که با تحولات نگران‌کننده‌ای مواجه شده و برخی کارشناسان این وضعیت را «بحران خاموش خدمات پس از فروش» می‌نامند. آثار این آشفتگی پنهان در سطح خیابان‌ها، پشت درهای تعمیرگاه‌ها و در سردرگمی مشتریان به‌وضوح مشاهده می‌شود.

این شرایط در حالی رخ می‌دهد که اتحادیه فروشندگان لوازم یدکی تهران نیز طی ماه‌های گذشته بارها هشدار داده و از طریق مکاتبات رسمی، خواستار ورود شرکت‌های مونتاژکار به موضوع کمبودها شده است. سیداحمد حسینی، رئیس اتحادیه صنف فروشندگان لوازم یدکی خودرو و ماشین‌آلات تهران، تأکید کرده است که «هیچ پاسخ رسمی و مؤثر از سوی شرکت‌ها دریافت نشده است» و این بی‌تفاوتی، فشار بیشتری را متوجه بازار آزاد و مصرف‌کنندگان کرده است.

ابهام در زنجیره تأمین؛ از انبار تا بازار آزاد

یکی از ریشه‌های اصلی کمبود قطعات، نبود شفافیت در زنجیره تأمین است. تعمیرگاه‌های رسمی برخی شرکت‌های خودرویی اعلام می‌کنند که قطعات خاص یا دیر به دستشان می‌رسد یا در برخی موارد اساساً موجود نیست. این وضعیت مشتریان را ناچار به مراجعه به بازار آزاد می‌کند؛ بازاری که خود نیز با کمبود قطعات اصلی مواجه است و راه را برای افزایش قیمت و ورود کالاهای کم‌کیفیت باز می‌کند.

مسئول پذیرش خودروها در یکی از تعمیرگاه‌های شرق تهران می‌گوید: «گاهی قطعه موردنیاز یک خودرو را که هنوز دو سال از تولیدش نگذشته نمی‌توانیم تهیه کنیم. مجبوریم مشتری را به بازار آزاد ارجاع بدهیم.»

این بلاتکلیفی زمانی پیچیده‌تر می‌شود که تأمین برخی قطعات تخصصی تنها باید از مسیر رسمی شرکت‌های سازنده انجام شود اما به دلیل عدم تحرک آن‌ها، عملاً بازار و مصرف‌کننده در بلاتکلیفی قرار می‌گیرند.

تشتت تصمیمات دولتی و نظارت نامؤثر

بررسی‌ها نشان می‌دهد بخشی از نابسامانی موجود به تعدد نهادهای تصمیم‌گیر و سیاست‌گذاری‌های موازی بازمی‌گردد. دستگاه‌های مختلف، هر یک بخشی از نظارت را برعهده دارند اما نبود یک ساختار واحد، مانع از شکل‌گیری نظارت جامع و مؤثر شده است.

فعالان صنفی معتقدند:

• تصمیمات پراکنده و بخشنامه‌های مقطعی کارساز نیست.
• نبود هماهنگی بین نهادهای مرتبط، سرعت عمل شرکت‌های خصوصی را کاهش داده است.
• ساختار فعلی، با وجود دستگاه‌های متعدد، نظارت دقیق و یکپارچه‌ای ایجاد نکرده است.

تأثیر کمبودها بر مردم و اعتبار تعمیرکاران

کمبود قطعات یدکی باعث به‌وجودآمدن صف‌های طولانی در تعمیرگاه‌ها شده است. برخی خودروها روزها بدون قطعه مناسب متوقف می‌مانند و صاحبانشان ناچار به پرداخت هزینه بیشتر یا خرید قطعات غیراصلی می‌شوند. این وضعیت موجب زیان تعمیرکاران نیز شده است، زیرا مشتریان نارضایتی خود را متوجه آن‌ها می‌کنند.

یک تعمیرکار در غرب تهران می‌گوید: «گاهی مشتری فکر می‌کند ما نمی‌خواهیم کارش را انجام دهیم، درحالی‌که قطعه‌ای وجود ندارد. این وسط هم وقت می‌گذرد، هم اعتبار ما آسیب می‌بیند.»

مطالبه اصلی: پاسخگویی و اصلاح ساختار نظارت

فعالان صنف تأکید می‌کنند که شرکت‌های خودروساز و مونتاژکار باید مطابق قانون، برنامه مشخصی برای خدمات پس از فروش و تأمین قطعات داشته باشند، اما فقدان تعامل و پاسخگویی آن‌ها بازار را با چالش جدی مواجه کرده است. همچنین، در بسیاری از مراکز خدماتی، اطلاعات شفافی درباره زمان تأمین قطعه، میزان موجودی و برنامه شرکت‌ها به مشتریان ارائه نمی‌شود که این امر زمینه‌ساز شایعات، افزایش قیمت‌ها و بی‌اعتمادی عمومی شده است.

جمع‌بندی تحلیل فعالان صنف نشان می‌دهد مهم‌ترین مطالبه، بازگشت دولت به نقش نظارتی و تقویت این بخش است. ادامه روند فعلی، با توجه به رشد تعداد خودروهای جدید و وابستگی شدید آن‌ها به قطعات تخصصی، می‌تواند به بحرانی گسترده‌تر تبدیل شود. حل این وضعیت تنها با شفاف‌سازی مسئولیت‌ها، پاسخگویی شرکت‌های خودرویی و بازتعریف نقش دولت امکان‌پذیر است؛ در غیر این صورت، بازار لوازم یدکی همچنان در معرض کمبود، نوسان و بی‌اعتمادی باقی خواهد ماند.