نقشه راه سه‌وجهی مدیریت بحران آب؛ انسداد چاه‌های غیرمجاز و بازیافت ۸۰ درصدی فاضلاب

فرماندار تربت حیدریه در کارگروه تخصصی مدیریت منابع آب شهرستان، با اشاره به شرایط بحرانی منابع زیرزمینی، راهبردهای کلان و اقدامات سخت‌گیرانه برای برون‌رفت از چالش کم‌آبی و تضمین پایداری تأمین آب شرب را تشریح کرد. او تأکید کرد که رویکرد کوتاه‌مدت برای حل این مشکل کافی نبوده و نیاز به چارچوبی بلندمدت مبتنی بر علم است.

راهبردهای کلان و نقشه راه سه‌وجهی مدیریت آب

یکی از راهکارهای بلندمدت برای رفع محدودیت آب در مناطق نیازمند، استفاده از موقعیت استراتژیک کشور برای بهره‌برداری از ظرفیت‌های دریای عمان و خلیج فارس است. برای برون‌رفت از چالش کم‌آبی، یک نقشه راه سه‌وجهی ترسیم شده است که بر اقدامات بنیادین متمرکز است:

• نظارت مستمر مدیران بر منابع آب
• تدوین سند جامع آب شهرستان
• اقدام قاطع و بدون مماشات علیه تخلفات آبی

نهایی‌سازی سند جامع آب شهرستان با همکاری دانشگاه‌های دولتی، آزاد و سایر نهادهای تخصصی یک ضرورت غیرقابل انکار است. همچنین، نقش آموزش و پرورش در پایه‌ریزی فرهنگ مصرف بهینه آب بسیار محوری تلقی می‌شود و فرهنگ‌سازی مؤثر، به‌ویژه در بخش کشاورزی که بزرگ‌ترین مصرف‌کننده منابع است، باید به‌طور گسترده و مستمر دنبال شود.

بخش کشاورزی، کلید مدیریت بحران

باید پذیرفت که حدود ۹۰ درصد از برداشت‌های زیرزمینی به بخش کشاورزی اختصاص دارد، در حالی که تنها حدود ۸ درصد به نیازهای حیاتی شرب و صنعت اختصاص یافته است. این توزیع نامتوازن، لزوم اجرای طرح‌های سازگاری با کم‌آبی در این بخش را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. مدیریت بحران در این حوزه نیازمند برنامه‌ریزی دقیق برای زمان‌بندی برداشت‌هاست تا پایداری تأمین آب شرب بدون تحمیل هزینه‌های سنگین توسعه زیرساخت‌های جدید، تضمین شود.

در اوج تنش آبی تابستان، از ظرفیت چاه‌های مجاز کشاورزی به عنوان یکی از ابزارهای کارآمد پدافند غیرعامل در تأمین آب شرب استفاده هدفمند و کنترل‌شده صورت گرفت. اجرای کامل اهداف طرح ملی سازگاری با کم‌آبی در محدوده تربت حیدریه نیز یک ضرورت است.

اجرای سیاست‌های سخت‌گیرانه و قاطعیت در برخورد

حفظ تعادل دشت‌ها و منابع موجود، اجرای سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تر و تغییر پارادایم حکمرانی از حالت واکنشی به حالت پیشگیرانه را می‌طلبد.

«هرگونه اهمال در برخورد با متخلفین آبی پذیرفته نیست. انسداد چاه‌های غیرمجاز یک الزام غیرقابل مذاکره برای حفظ تعادل دشت‌هاست و هیچ مماشاتی با متخلفان در حوزه تخلفات آبی صورت نخواهد گرفت.»

مهم‌ترین گام در حوزه شهری، ایجاد انضباط در برداشت‌ها از طریق اجرای قاطع سیاست‌های حکمرانی سخت‌گیرانه است. این سیاست‌ها شامل:

• انسداد مستمر چاه‌های غیرمجاز شهری.
• جمع‌آوری هدفمند انشعابات غیرقانونی.

همچنین، سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها) و تشکل‌های محلی آب‌بران به عنوان بازوهای اجرایی و نظارتی، نقشی حیاتی در فرآیند تعادل‌بخشی دشت‌ها و موفقیت کلیه برنامه‌های آبی شهرستان دارند.

اتلاف منابع و پتانسیل بالای بازیافت

مدیریت بحران در شرایط اقلیمی ناپایدار، نیازمند تلفیق مهندسی فنی با هوشمندی مدیریتی است. دو چالش و فرصت مهم در این زمینه عبارتند از:

افق سه‌ساله تعادل‌بخشی دشت‌ها و مشارکت عمومی

برنامه راهبردی شهرستان در راستای سیاست‌های ملی، تعادل‌بخشی به همه دشت‌های شهرستان در سه سال آینده اعلام شده است. تحقق این هدف‌گذاری نیازمند هم‌افزایی کامل مدیران، همراهی و مشارکت فعال همه دستگاه‌ها، نهادهای محلی و به‌ویژه کشاورزان است.

تقویت عزم ملی برای عبور موفقیت‌آمیز از چالش کنونی منابع آب، در گرو شفافیت کامل در اطلاع‌رسانی از طرح‌های بزرگ عمرانی و فنی در دست اجرا و دعوت مردم به مشارکت فعال در مدیریت تقاضا خواهد بود.