ماجرای تخلیه شوروی از آذربایجان؛ از آشوب توده تا دستور سکوت قوام به سفیر

آرتور میلسپو؛ کارشناس مالی آمریکا در ایران

آرتور میلسپو، متولد مارس ۱۸۸۳ در میشیگان، حقوقدان و کارشناس مالی آمریکایی بود. او دانش‌آموخته (دکترای) دانشگاه جانز هاپکینز و (کارشناسی ارشد) دانشگاه ایلینوی بود و در سال‌های ۱۹۲۲-۱۹۲۷ و ۱۹۴۲-۱۹۴۵ برای اصلاح مالیه به استخدام دولت ایران درآمد. کتاب او با ترجمه حسین ابوترابیان در سال ۱۳۵۶ منتشر شد و به شرح مأموریت‌های او در ایران می‌پردازد.

تنش‌های پس از تخلیه شوروی و تحرکات حزب توده

پس از تخلیه نیروهای شوروی، برگزاری انتخابات پارلمانی جدید به صورت یک احتمال فوری درآمد. در این میان، حزب توده با این امید که بتواند در مجلس پانزدهم نمایندگان بیشتری داشته باشد و مجلس را تحت کنترل خود درآورد، بی‌درنگ آشوبگری‌های خود را از سر گرفت و به آنها سرعت بخشید.

بر اساس گزارش‌ها، روس‌ها نیروهای خود را از استان‌های گرگان، مازندران و گیلان خارج ساخته بودند و در ۶ مه که برای تخلیه قطعی تعیین شده بود، تمام یا بخشی از نیروهایشان را از آذربایجان بیرون برده بودند. با این وجود، هنگامی که مجدداً مسئله در شورای امنیت سازمان ملل مطرح شد، سفیر ایران به شورا اطلاع داد که نمی‌تواند تأیید کند که تخلیه کامل به پایان رسیده است.

ناتوانی دولت ایران در تأیید وضعیت آذربایجان

آقای علاء، سفیر ایران، در نامه ۶ مه خود به شورا، علت ناتوانی در ارائه گزارش را چنین توضیح داد:

علت این امر [ناتوانی در دادن گزارش] این است که همانطور که قبلاً به شورا خاطر نشان گردید دولت ایران به واسطه دخالت‌هایی که از آن شکایت کرده، قادر نبوده است از ۹ نوامبر ۱۹۴۵ به بعد قدرت مؤثری در آذربایجان اعمال کند و از آن وقت تابه حال هیچ فرصتی نداشته که از طریق مأمورین خودش از وضع موجود در آن استان آگاه شود.

بن‌بست دیپلماتیک و قطعنامه شورای امنیت

از جانب دولت شوروی هیچ گزارشی واصل نشد و آقای گرومیکو، نماینده شوروی، همچنان از شرکت در جلسات شورای امنیت خودداری کرد. شورا یک بار دیگر ترجیح داد مسئله دخالت‌های شوروی را نادیده بگیرد و قطعنامه‌ای را که آقای استه تینیوس، نماینده آمریکا، پیشنهاد کرده بود، تصویب کرد.

• پیشنهاددهنده قطعنامه: آقای استه تینیوس (نماینده آمریکا)
• مفاد قطعنامه: تقاضا از دولت ایران برای تسلیم گزارش دیگری درباره تخلیه قوای بیگانه تا تاریخ ۲۰ مه.

پایان تخلیه و دستور نخست‌وزیر

در ۲۰ مه، آقای علاء نامه‌ای نه چندان محکم به شورای امنیت نوشت، اما روز بعد تلگرامی از تهران تسلیم کرد که گزارش می‌داد هیئتی که اجازه بازدید از تبریز و سایر شهرهای آذربایجان را یافته بود، «هیچ اثری از سربازان شوروی، تجهیزات و وسایل حمل و نقل آنها ندیده است.»

در جلسه ۲۲ مه، آقای علاء بصراحت حقایق و مفاهیم تلگرام مزبور را فاش کرد، ولی به پیشنهاد آقای استه تینیوس، شورا مسئله را به جلسه دیگری موکول کرد. روز بعد، رادیو مسکو اعلام داشت که شوروی‌ها تخلیه قوایشان از ایران را در تاریخ ۱۹ مه خاتمه داده‌اند. در اواخر آن ماه، احمد قوام، نخست وزیر وقت، به علاء دستور داد که دیگر در شورای امنیت نطق ایراد نکند.