تحول در پژوهش دانشگاه آزاد؛ از لغو مجوز ۶ مرکز تا پروژه‌های ملی نفت و کوانتوم

اصلاحات ساختاری و ارتقای مراکز تحقیقاتی

از سال ۱۴۰۲، مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری و سیاستی با هدف ارتقای سطح مراکز تحقیقاتی در دستور کار معاونت پژوهشی قرار گرفته است. یکی از مهم‌ترین اقدامات، انتخاب رؤسای مراکز تحقیقاتی از میان اعضای هیأت علمی جوان، خوش‌فکر و باانگیزه بود که به بازنگری در ترکیب اعضا و مدیریت مراکز تحقیقاتی انجامید.

در همین راستا، مجوز فعالیت شش مرکز تحقیقاتی غیرفعال یا دارای عملکرد ضعیف لغو شد. هم‌زمان، تلاش برای ایجاد شبکه‌های کاری و هم‌افزایی علمی میان اعضای مراکز تحقیقاتی و ارتباط آنها با سایر مراکز مرتبط در سطح واحد، به‌عنوان یک اولویت دنبال شده است.

تقویت نظارت و راه‌اندازی دفتر هماهنگی

تأسیس دفتر هماهنگی و نظارت بر مراکز تحقیقاتی، یکی دیگر از اقدامات کلیدی معاونت پژوهشی بوده است. این دفتر با نظارت مستمر بر عملکرد مراکز، برگزاری جلسات هماهنگی و انتقال تجربیات موفق، نقش مؤثری در ارتقای سطح مراکز تحقیقاتی ایفا کرده است.

توسعه کیفی تولیدات علمی و اخلاق پژوهشی

ارتقای کیفی نشریات علمی واحد و راه‌اندازی نشریات جدید، تأثیر مستقیمی بر افزایش کیفیت پژوهش‌ها داشته و واحد علوم و تحقیقات را از این حیث نسبت به بسیاری از واحدهای دیگر دانشگاه آزاد اسلامی متمایز کرده است.

نظارت بر پایان‌نامه‌ها و تأکید بر اخلاق پژوهشی

نظارت بر کیفیت پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویی از ابتدای دوره مدیریتی جدید با جدیت دنبال شده است. این نظارت شامل موارد زیر است:

• الزام به استفاده از نرم‌افزارهای مشابهت‌یاب برای تمامی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها.
• نظارت دقیق‌تر بر عملکرد استادان راهنما.
• تأکید جدی بر رعایت اصول اخلاق پژوهشی.

با وجود این اقدامات، در سال‌های گذشته موارد محدودی از تخلفات پژوهشی از جمله مقالات Retract شده با آدرس دانشگاه گزارش شده که تمامی آنها بدون استثناء در کمیته تخلفات پژوهشی واحد بررسی و برای هر نویسنده احکام انضباطی مستقل صادر شده است. معاونت پژوهشی با رویکردی پیشگیرانه و نظارتی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی متعدد برای تمامی ذی‌نفعان را نیز در دستور کار قرار داده است.

رشد کیفی مقالات و سامانه علم‌سنجی

رشد معنادار تولیدات علمی در واحد علوم و تحقیقات صرفاً مبتنی بر رویکرد کمی نبوده است. سیاست معاونت پژوهشی تمرکز بر انتشار مقالات در مجلات دارای ضریب تأثیر بالا بوده است. برای پایش مستمر این روند، دانشگاه آزاد اسلامی سامانه علم‌سنجی «رصد علم» را راه‌اندازی کرده که بر اساس داده‌های نمایه‌شده در پایگاه‌های معتبر بین‌المللی همچون Scopus و Web of Science عمل می‌کند.

مطابق آخرین گزارش استخراج‌شده از سامانه رصد علم، واحد علوم و تحقیقات طی سال‌های اخیر روند افزایشی در تعداد مقالات منتشرشده در مجلات یک درصد برتر بر اساس شاخص SNIP داشته است. کیفیت، میزان تأثیرگذاری و استنادپذیری تولیدات علمی از اولویت‌های اصلی به شمار می‌رود.

همچنین، برنامه‌ریزی منسجمی برای ارتقای نشریات علمی با رویکرد نظام‌مند و استانداردمحور، شامل ارتقای فرآیندهای داوری، تقویت استانداردهای نگارشی و پیاده‌سازی سیستم‌های هوشمند مدیریت نشریات، در دستور کار اداره نشریات واحد قرار دارد.

پروژه‌های ملی اثرگذار و جذب منابع پژوهشی

واحد علوم و تحقیقات در دو سال اخیر پروژه‌های تحقیقاتی بزرگی را در سطح ملی به اجرا درآورده است که نشان‌دهنده جایگاه این واحد در میان دانشگاه‌های تراز اول کشور است. این امر به جذب پروژه‌های تحقیقاتی از سوی سازمان‌ها و مراکز صنعتی کمک کرده است.

طرح‌های بزرگ در حوزه نفت و فناوری‌های نوین

یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های تحقیقاتی در حال اجرا، پروژه ازدیاد برداشت میدان نفتی کرنج است که قرارداد آن میان شرکت ملی نفت ایران و واحد علوم و تحقیقات منعقد شده و از طریق مرکز تحقیقات نفت و مهندسی شیمی در حال اجراست. همچنین، دو الحاقیه جدید برای این قرارداد از سوی شرکت ملی نفت ایران ابلاغ و اجرای آنها آغاز شده است.

علاوه بر این، مرکز تحقیقات فناوری‌های کوانتومی واحد نیز فعالیت‌های گسترده‌ای را در قالب طرح جهاد علمی آغاز کرده که اجرای این پروژه‌ها تأثیر قابل توجهی در حل مسائل اجتماعی و اقتصادی کشور خواهد داشت.

ساماندهی تجهیزات آزمایشگاهی و همکاری با صنعت

در مجموعه آزمایشگاه‌های واحد علوم و تحقیقات بیش از ۳۵۰۰ تجهیز آزمایشگاهی وجود دارد که حدود ۳۰۰ مورد از آنها جزو تجهیزات پیشرفته و نیمه‌پیشرفته محسوب می‌شوند. بخش عمده‌ای از تجهیزاتی که در سال‌های گذشته از چرخه سرویس‌دهی خارج شده بودند، طی دو سال اخیر تعمیر و مجدداً فعال شده‌اند.

اولویت‌بندی تجهیزات پیشرفته

به دلیل محدودیت منابع مالی، معاونت پژوهشی نظام اولویت‌بندی را در تأمین و راه‌اندازی تجهیزات پیشرفته در پیش گرفته است. اولویت نخست، دستگاه‌هایی مانند SEM، TEM، NMR، XRD و HPLC بوده‌اند، زیرا هزینه آزمون‌های مرتبط با این تجهیزات در خارج از دانشگاه برای دانشجویان بسیار بالاست.

جذب منابع بیرونی و همکاری با بخش خصوصی

برای تأمین منابع مالی تعمیر یا خرید تجهیزات، تمامی آزمایشگاه‌های پژوهشی واحد به عضویت شبکه آزمایشگاهی کشور درآمده‌اند. این اقدام مزایای زیر را داشته است:

• بهره‌مندی دانشجویان از اعتبارات فصلی شبکه برای کاهش هزینه‌های پایان‌نامه.
• استفاده از پشتیبانی مالی شبکه برای تعمیر تجهیزات.

علاوه بر این، از ظرفیت شرکت‌های بخش خصوصی متقاضی حضور در آزمایشگاه‌های واحد نیز استفاده شده است، به‌گونه‌ای که این شرکت‌ها در ازای مشارکت در بهره‌برداری از فضا، متعهد به تعمیر، راه‌اندازی و ارائه خدمات به دانشجویان شده‌اند. همچنین انعقاد تفاهم‌نامه با سازمان‌ها و نهادهای مختلف، دسترسی دانشجویان به تجهیزات پیشرفته خارج از مجموعه دانشگاه را تسهیل کرده است.