«سرخدار»، سردار هیرکانی در خطر انقراض؛ از میراث ۱۹۰ میلیون ساله تا داروی ضد سرطان

معرفی سرخدار: فسیل زنده دوران سوم

سرخدار با نام علمی "Taxus baccata"، گونه‌ای سوزنی‌برگ از تیره سرخداران است که به دلیل حفظ ذخائر ژنتیکی و بوم‌شناسی، یکی از مهم‌ترین گونه‌های منطقه هیرکانی محسوب می‌شود. مطالعات فسیل‌شناسی، دیرینگی این درختان را بیش از ۱۹۰ میلیون سال تخمین می‌زنند.

ویژگی‌های زیستی و رشد

• درختی سوزنی برگ، سایه پسند و دارای پوست فلس‌دار.
• چوب درون آن به رنگ قرمز شاه بلوطی و برگ‌های آن دائمی و همیشه سبز است.
• رشد آن بسیار کند است؛ رویش ارتفاعی سالانه تنها ۱۰ سانتی‌متر است.
• بزرگترین درخت سرخدار شناخته شده بیش از ۱۰۰۰ سال عمر، ۳۰ متر ارتفاع و ۱۹۳ سانتی‌متر قطر دارد (واقع در جنوب بابل).
• بذر آن توسط پرندگانی چون قرقاول و همچنین سنجاب‌ها پخش می‌شود.

اهمیت دارویی و تاریخی

در تمام انواع درخت سرخدار، ماده‌ای حیاتی به نام «تاکسول» وجود دارد که در ساخت داروهای ضد سرطان کاربرد دارد. همچنین شواهد نشان می‌دهد که انسان‌های ماقبل تاریخ از برگ این درخت ماده‌ای سمی برای آلوده کردن نیزه‌های خود تهیه می‌کردند.

این درختان میراث کهن اجداد ما هستند که میلیون‌ها سال با عبور از تاریخ امانت به دست ما رسیده‌اند و حفظ آن‌ها دغدغه همه مردم است.

جنگل‌های هیرکانی: موزه طبیعی با قدمت ۴۰ میلیون سال

جنگل‌های هیرکانی، که به نام «کاسپینی – هیرکانی» نیز شناخته می‌شوند، بازمانده دوره سوم زمین‌شناسی هستند و قدمت آن‌ها بیش از ۴۰ میلیون سال برآورد شده است. این جنگل‌ها که به «فسیل‌های زنده» شهرت دارند، در حوزه باستان‌شناسی و گیاه‌شناسی یک موزه طبیعی به شمار می‌روند و از غنی‌ترین اکوسیستم‌های جهان محسوب می‌شوند.

نقش اکولوژیک و اقتصادی

اهمیت جنگل‌های هیرکانی فراتر از قدمت آن‌هاست. این جنگل‌ها نقشی حیاتی در حفظ محیط زیست و اقتصاد منطقه دارند:

• تنظیم محیط زیست: تامین اکسیژن، ذخیره مقادیر زیاد آب، حفاظت از بافت خاک و جلوگیری از جاری شدن سیل.
• توسعه گردشگری: نوار شمالی کشور یکی از محبوب‌ترین سایت‌های گردشگری ایران است که موجب درآمد پایدار برای ساکنین شده است.

تنوع زیستی هیرکانی

این اکوسیستم غنی میزبان تنوع عظیمی از حیات است. مساحت کنونی جنگل‌های هیرکانی در استان مازندران حدود ۱.۷ میلیون هکتار است که متراکم‌ترین ناحیه جنگلی ایران را تشکیل می‌دهد:

لازم به ذکر است که از مساحت ۵۵ هزار کیلومتر مربعی سابق این پوشش گیاهی، تاکنون ۵۱ درصد آن منقرض شده و تنها از ۱۰ درصد باقیمانده حفاظت صورت می‌گیرد.

هشدار انقراض و مسئولیت هیرکانی‌نشینان

خطر انقراض درخت سرخدار، دوستداران محیط زیست را بیش از هر زمان دیگری نگران کرده است. در همین راستا، روشنگری‌ها و اقدامات عملی برای حفظ این گونه آغاز شده است.

وضعیت بحرانی در سوادکوه

یک کارشناس محیط زیست با ابراز نگرانی شدید، اعلام کرد که در گستره ۱۲۰ هزار هکتاری جنگل‌های هیرکانی در سوادکوه، متأسفانه فقط ۴۱۷ اصله درخت سرخدار باقی مانده است. وی افزود که دوستداران محیط زیست در شهرهای مختلف، از جمله سوادکوه، غرس نهال این گونه ارزشمند را آغاز کرده‌اند.

مقابله با سوداگران چوب

به دلیل قرارگیری درختان سرخدار در مناطق بالادست و صعب‌العبور، سوداگران به‌سختی اقدام به قاچاق چوب این درختان نادر می‌کنند. این کارشناس تأکید کرد که هیرکانی‌نشینان، نگهبانان اصلی جنگل‌های مازندران هستند و اگر آن‌ها با حساسیت به این مهم توجه کنند، سوداگران جرات قطع و قاچاق درختان نادر سرخدار را نخواهند داشت. قطع درختان هیرکانی آسیب‌های فراوانی به همراه دارد که اولین تأثیرات آن بر زندگی جنگل‌نشینان خواهد بود.