برنامه جهاد کشاورزی گلستان برای احیای پنبه: کاهش کشت از ۲۹ به ۱۸ هزار هکتار

چالش‌های اصلی: کم‌آبی و رقابت واردات

دو عامل کلیدی در کاهش انگیزه کشاورزان و افت سطح زیر کشت پنبه در استان گلستان نقش داشته‌اند:

• محدودیت منابع آبی: وابستگی عمده کشت پنبه در مناطق شمالی استان به آب سدها، که در سال‌های کم‌آبی منجر به محدودیت شدید می‌شود.
• مسائل اقتصادی و واردات: رقابت با واردات پنبه که سودآوری و انگیزه کشاورزان داخلی را کاهش داده است.

در زمینه واردات، اگرچه حذف ارز ترجیحی (دولتی) یک اقدام مثبت بود، اما همچنان حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از نیاز کارخانجات ریسندگی کشور از طریق واردات تأمین می‌شود. به گفته این مقام مسئول، راه حل ریشه‌ای برای جلوگیری از تأثیر افزایش قیمت واردات بر هزینه تمام‌شده پوشاک، دستیابی به خودکفایی نسبی از طریق افزایش تولید داخلی با کیفیت و قیمت رقابتی است. تمرکز نباید صرفاً بر افزایش قیمت تضمینی باشد، بلکه بر کاهش هزینه تولید و افزایش بهره‌وری استوار است.

مکانیزاسیون: کلید کاهش هزینه و اتصال صنعت به مزرعه

یکی از مهم‌ترین راهکارها برای کاهش هزینه‌های تولید، مکانیزاسیون برداشت پنبه است. برداشت دستی پنبه علاوه بر زمان‌بر بودن، هزینه نیروی کار را به شدت افزایش داده و می‌تواند بر کیفیت الیاف نیز تأثیر منفی بگذارد.

استفاده از کمباین‌های ویژه برداشت پنبه می‌تواند تحول‌آفرین باشد. در یک الگوی موفق، یک مجموعه صنعتی ریسندگی برای تأمین مواد اولیه با کیفیت و کم‌هزینه‌تر، خود پیشگام شده و اقدام به واردات چند دستگاه از این کمباین‌ها کرده است. این همان اتصال مستقیم صنعت به مزرعه است که باید بیش از پیش تقویت شود.

احیای زنجیره کامل ارزش پنبه

سیاست اصلی سازمان جهاد کشاورزی گلستان، احیای زنجیره کامل پنبه از مرحله کشت تا تولید پارچه و پوشاک است. پنبه یک محصول کشاورزی صرف نیست، بلکه سرچشمه یک زنجیره ارزش‌آفرین و اشتغال‌زا در صنایع پایین دستی است.

بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، به کشاورزان پنبه‌کار یارانه می‌دهند. هدف از این حمایت، تنها پشتیبانی از یک قشر نیست، بلکه به چرخش درآوردن چرخ عظیم صنایع مرتبط (پنبه‌پاک‌کنی، ریسندگی، پارچه‌بافی و تولید پوشاک) است. مالیات و ارزش افزوده حاصل از این صنایع، چندین برابر حمایت اولیه از بخش کشاورزی است.

توسعه کشاورزی قراردادی و ارقام جدید

برای تحقق هدف احیای زنجیره، بر توسعه کشاورزی قراردادی در حوزه پنبه تأکید شده است. در این مدل، کارخانجات پنبه‌پاک‌کنی یا ریسندگی مستقیماً با تعاونی‌های کشاورزان قرارداد می‌بندند. مزایای این رویکرد عبارتند از:

• تأمین نهاده‌های با کیفیت (بذر و کود) با شرایط مناسب توسط صنایع.
• ارائه خدمات فنی و آموزشی به کشاورزان.
• خرید محصول با قیمت توافقی و تضمین‌شده.

این اطمینان خاطر، انگیزه کشاورز برای بازگشت به کشت پنبه را فراهم می‌سازد. علاوه بر این، تمرکز بر توسعه ارقام پربازده و زودرس و ترویج روش‌های آبیاری نوین برای مقابله با کم‌آبی نیز در دستور کار قرار دارد.

هدف نهایی تنها افزایش سطح زیرکشت نیست، بلکه افزایش عملکرد در هر هکتار و کاهش هزینه‌هاست تا پنبه گلستان بتواند در رقابت با واردات موفق عمل کند. امید می‌رود با اجرای این برنامه‌های جامع، گلستان بار دیگر به یکی از قطب‌های اصلی تأمین‌کننده الیاف طبیعی برای صنعت نساجی کشور تبدیل شود.