آلودگی خاک، تهدید امنیت غذایی؛ از فلزات سنگین تا عقب‌ماندگی ۱٪ خراسان رضوی

آلودگی پنهان خاک؛ تهدیدی فراتر از مرزهای بستر

در مراسم روز جهانی خاک، معاون آب و خاک سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به شرایط زیست‌محیطی کشور، تأکید کرد که بر اساس گزارش‌های بین‌المللی و داده‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، فعالیت‌های انسانی مهم‌ترین منبع آلودگی خاک در جهان به شمار می‌روند. خاک، زیربنای توسعه کشاورزی، امنیت غذایی و تنوع زیستی است، اما ماهیت ناپیدای آلودگی‌های آن، این مولفه حیاتی را به یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌های محیط‌زیست تبدیل کرده است.

برخلاف آلودگی هوا که به آسانی قابل مشاهده و احساس است، آلودگی خاک تا پیش از انجام نمونه‌برداری و آزمایش‌های تخصصی، ملموس نیست. این ناپیدایی سبب می‌شود که توجه عمومی اغلب از این بحران زیست‌محیطی دور بماند.

وقتی خاک آلوده می‌شود، اثرات آن تنها به همان بستر محدود نمی‌ماند؛ غذا، آب و حتی هوایی که تنفس می‌کنیم، تحت تاثیر قرار می‌گیرد.

قانون حفاظت خاک و چالش‌های آلایندگی در ایران

ایران با تصویب «قانون حفاظت خاک» در سال ۱۳۹۸، در زمره کشورهای پیشرو قرار گرفت؛ قانونی که آلودگی خاک را تنها در صورت عدم رعایت استانداردهای زیست‌محیطی تعریف می‌کند، به این معنی که هر پسابی لزوماً آلاینده نیست، مگر آنکه فاقد معیارهای تعیین‌شده باشد.

پساب و پسماند: کانون‌های آلودگی در مناطق شهری

پایش‌های ملی انجام‌شده از سال ۱۳۹۸ تاکنون نشان می‌دهد که در ایران و به‌ویژه در مناطق شهری، دو عامل اصلی بیشترین سهم را در آلودگی آب و خاک دارند:

• پساب: عدم تصفیه کارآمد فاضلاب شهری و صنعتی.
• پسماند: مدیریت غیراصولی زباله‌ها و رهاسازی آن‌ها.

بر اساس این گزارش‌ها، در صورت تحقق تصفیه کارآمد فاضلاب و مدیریت اصولی پسماند، بخش بزرگی از مشکلات زیست‌محیطی کشور قابل حل خواهد بود. در همین راستا، قانون برنامه هفتم توسعه (مواد ۳۸ تا ۴۱) وظایف سنگینی را برای سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت نیرو و جهاد کشاورزی در حوزه تصفیه فاضلاب، جلوگیری از رهاسازی پسماند و بازچرخانی آب پیش‌بینی کرده است.

آمار و وضعیت استان خراسان رضوی

میانگین چهار ساله پایش‌ها در استان خراسان رضوی نیز تأیید می‌کند که پساب و پسماند، اصلی‌ترین منابع آلودگی آب و خاک هستند. سالانه حدود ۱۰۸ میلیون مترمکعب فاضلاب تصفیه‌شده در این استان تولید می‌شود.

با وجود اینکه خراسان رضوی حدود ۵/۸ درصد جمعیت کشور را در خود جای داده است، سهم آن از فاضلاب تصفیه‌شده کشوری حدود یک درصد کمتر از میانگین جمعیتی است. این عقب‌افتادگی بیشتر در شهرستان‌ها و مناطق دورتر از مشهد مشاهده می‌شود.

مدیریت پسماند در شهر مشهد مثبت ارزیابی شده و این شهر جزو پیشروهای کشور است؛ اما در سطح استان هنوز بیش از ۹۰ زباله‌گاه فعال وجود دارد که بسیاری از آن‌ها فاقد استانداردهای زیست‌محیطی لازم هستند.

تولید پسماند و تهدید فلزات سنگین

تولید سالانه پسماند شهری در کشور حدود ۲۸ میلیون تن است که با احتساب پسماندهای روستایی، صنعتی، بیمارستانی و ساختمانی، این رقم به بیش از ۵۰ میلیون تن در سال می‌رسد. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که وجود فلزات سنگینی مانند کادمیم و سرب در خاک، تهدیدی جدی برای سلامت انسان است.

خاک سالم برای شهرهای سالم: دیدگاه وزارت جهاد کشاورزی

مدیرکل دفتر امور خاک کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، با تأکید بر شعار روز جهانی خاک، «خاک سالم برای شهر سالم»، هشدار داد که تغییر کاربری زمین‌های حاصلخیز، فرسایش خاک و توسعه شهری بی‌ضابطه، امنیت غذایی و پایداری شهرهای آینده را به خطر انداخته است. خاک نه تنها پایه تولید غذاست، بلکه نقشی کلیدی در مقابله با آلودگی هوا، تعدیل دمای شهرها و تصفیه آب نیز دارد.

وی بیان کرد که از سال ۲۰۱۰ نگاه جهانی به خاک به عنوان عاملی مکمل و هم‌تراز با آب تغییر کرده است. خاک سالم می‌تواند گازهای گلخانه‌ای را جذب، آلودگی آب را تصفیه و در کاهش اثرات گرمایش شهری مؤثر باشد. با این حال، در رقابت برای بهره‌برداری از زمین‌های درجه یک، کشاورزی همواره بازنده بوده و تغییر کاربری به سمت ساخت‌وساز پیش رفته است.

چالش‌های کلیدی حفاظت از خاک

مهم‌ترین چالش‌های پیش روی حفاظت از خاک در کشور عبارتند از:

• تغییر کاربری اراضی و تقسیم‌بندی غیراصولی زمین‌های کشاورزی.
• فرونشست‌های ناشی از بهره‌برداری بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی.
• کوچک شدن زمین‌های کشاورزی به واحدهای نیم هکتاری که اقتصاد مقیاس را از بین برده است.

این مقام مسئول تأکید کرد که امروزه مفاهیمی مانند امنیت خاک و اقتصاد خاک در جهان مطرح شده و باید برای تعیین ارزش اقتصادی خاک و حفاظت از کیفیت آن برنامه‌ریزی جدی صورت گیرد. اجرای مؤثر «قانون حفاظت از خاک» نیازمند عزم جدی و مشارکت همگانی است تا این میراث برای نسل‌های آینده حفظ شود.