نقشه راه کپنهاگ برای کربن صفر؛ راهکار برون‌رفت تهران از هوای سمی

آلاینده‌های پایتخت ایران؛ فراتر از کربن و گوگرد

آلودگی هوای تهران عمدتاً ناشی از عوامل زیر است:

• فرسودگی خودروها: ناوگان حمل‌ونقل عمومی و شخصی فرسوده، اصلی‌ترین منبع تولید آلاینده‌های ناسالم از جمله کربن است.
• سوخت غیراستاندارد: کیفیت پایین گازوئیل و مازوت‌سوزی در نیروگاه‌ها و خودروهای دیزلی پرگوگرد، میزان آلاینده‌ها را به‌شدت افزایش می‌دهد.
• نیترات بالا: بر اساس تازه‌ترین تحقیقات، میزان انتشار نیترات در هوای تهران بالاتر از سطح استاندارد جهانی است. این نیترات ناشی از آلاینده اکسیدهای نیتروژن است که از مصرف گاز در خانه‌ها، ادارات و صنایع منتشر می‌شود.

در مقابل، غلبه فضای سبز در بسیاری از پایتخت‌های جهان، عامل اصلی تهویه هواست؛ اما نبود فضای سبز کافی در تهران، منجر به انباشت آلودگی و ایجاد هوای سمی شده است.

الگوی «کربن صفر» کپنهاگ؛ نقشه راه جهانی

مدیریت شهری کپنهاگ با سرمایه‌گذاری زمانی و مالی طی ۱.۵ دهه، به اولین شهر پیشرو در مسیر «کربن صفر» تبدیل شد و ثابت کرد که دستیابی به هوای پاک نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در فصل گذشته، هوای این شهر همواره در وضعیت «پاک» قرار داشته و میزان آلاینده‌های هوا تا سه‌چهارم کاهش یافته است.

این موفقیت بر پایه یک طرح ۱۰ ساله به نام «CPH 2025» استوار بود که بر چهار محور اصلی تمرکز داشت و برای تامین مالی آن، سه منبع اعتباری مشخص در نظر گرفته شد:

• انرژی پاک
• حمل‌ونقل عمومی سبز
• گرمایش پاک در ساختمان‌ها
• توسعه فضای سبز (به‌طوری‌که در فاصله هر ۳۰۰ متر یک فضای سبز وجود داشته باشد)

مدیران شهری جهان در کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (COP۳۰) بر ضرورت اقدامات فوری برای کاهش انتشار کربن و توسعه «اقتصاد سبز» تاکید کردند و شهرها را مکلف به ایفای نقش فعال در این راهکارها دانستند.

چهار اقدام کلیدی کپنهاگ برای کاهش آلودگی

طرح CPH 2025 با هدف حذف ۲ میلیون تن از ردپای کربن شهر در یک دوره ۱۰ ساله (تا ۲۰۲۵) و با تمرکز بر چهار بخش اصلی اجرا شد. تا اواخر سال ۲۰۲۴، انتشار گازهای گلخانه‌ای کپنهاگ حدود ۶۵ درصد نسبت به سال ۲۰۱۰ کاهش یافته است:

۱. ساختمان‌ها و بهره‌وری انرژی

شهرداری کپنهاگ متعهد شد مصرف انرژی در ساختمان‌های تحت مدیریت خود را ۴۰ درصد نسبت به سال ۲۰۱۰ کاهش دهد. این هدف از طریق اقدامات زیر محقق شد:

• مقاوم‌سازی اقلیمی ساختمان‌های موجود و ساخت بناهای جدید با ویژگی‌های کم‌مصرف.
• نصب ۶۰ هزار متر مربع پنل خورشیدی در ساختمان‌های جدید و قدیمی تا سال ۲۰۲۰.
• اتصال تقریباً کل تامین گرمایش و سرمایش ساختمان‌ها به سیستم‌های گرمایش و سرمایش منطقه‌ای کم‌کربن.

۲. حمل‌ونقل سبز

کپنهاگ، که به شبکه گسترده دوچرخه‌سواری خود معروف است، اقدامات گسترده‌ای برای کاهش کربن ناشی از ترافیک انجام داد:

• جایگزینی اتوبوس‌ها و کشتی‌های شهری با مدل‌های برقی.
• توسعه شبکه دوچرخه‌سواری و ایجاد مناطق محدودیت خودروهای شخصی (جزیره ترافیکی).
• جایگزینی خودروهای عمومی شهرداری با وسایل نقلیه برقی، هیدروژنی و سوخت‌های زیستی (مانند بیوگاز برای خودروهای سنگین).

۳. تولید و مدیریت انرژی پاک

سرمایه‌گذاری در شبکه گرمایش منطقه‌ای و استفاده از منابع تجدیدپذیر در اولویت بود. پروژه آزمایشگاه انرژی نوردهاون به عنوان یک «فانوس دریایی انرژی هوشمند»، شبکه‌ای هوشمند شامل برق، گرمایش، سرمایش و حمل‌ونقل الکتریکی را ادغام کرد. این سیستم‌ها گرمای هدررفته صنعتی را بازیافت کرده و وابستگی به سوخت‌های فسیلی را کاهش می‌دهند.

۴. مدیریت شهری پایدار و فضای سبز

شهرداری با اعمال الزامات زیست‌محیطی در پروژه‌های توسعه‌ای، بازار را به سمت راهکارهای سازگار با اقلیم هدایت کرد. همچنین بر بازطراحی فضاهای شهری، استفاده از مصالح قابل بازیافت و توسعه مناطق سبز در شعاع ۳۰۰ متری از محل سکونت شهروندان تاکید شد.

منابع مالی و دستاوردهای اقتصادی

برای اجرای این طرح بلندپروازانه، کپنهاگ از سه منبع اصلی برای تامین اعتبار استفاده کرد:

1. سرمایه‌گذاری مستقیم شهرداری: شامل بودجه‌های اختصاصی برای زیرساخت‌ها.
2. جذب بخش خصوصی: مشارکت شرکت‌های خصوصی در پروژه‌های انرژی و حمل‌ونقل.
3. صرفه‌جویی در مصرف سوخت: منابع حاصل از کاهش مصرف انرژی و بهره‌وری عملیاتی.

به‌عنوان مثال، تبدیل چراغ‌های خیابان به LED با هزینه‌ای معادل ۲۷۰ میلیون کرون، منجر به صرفه‌جویی تقریبی ۱۴۰ میلیون کرون در هزینه برق شد. این سرمایه‌گذاری‌ها علاوه بر کاهش کربن، فرصت‌های شغلی گسترده‌ای ایجاد کرده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۵، به ایجاد ۳۰ هزار شغل تمام‌وقت در بخش سبز منجر شود.

چالش‌های باقیمانده در مسیر کربن صفر

بر اساس بازنگری شورای شهر در سال ۲۰۲۳، هدف «کربن صفر کامل» تا پایان سال ۲۰۲۵ به‌صورت رسمی محقق نخواهد شد و حدود ۴۰۰ هزار تن کربن هنوز در شهر باقی خواهد ماند. با این حال، کاهش سرانه کربن شهری از ۴.۷ تن در سال ۲۰۱۰ به ۱.۳ تن در سال ۲۰۲۲، نشان‌دهنده پیشرفت چشمگیر است.

شهرداری کپنهاگ برای جبران این فاصله، تمرکز خود را بر افزایش بهره‌وری، گسترش شبکه‌های حرارتی هوشمند و تقویت حمل‌ونقل سبز قرار داده است. مرحله بعدی این گذار سبز، کاهش ۵۰ درصدی انتشار کربن مبتنی بر مصرف تا سال ۲۰۳۵ است که شامل ردپای کربن کالاها و خدمات مصرفی خارج از شهر نیز خواهد بود و رویکرد اقتصاد چرخشی را ترویج می‌کند.