یارانه انرژی؛ از هدف رفاهی تا بحران ناترازی، هدررفت منابع و فشار بر بودجه

ریشه‌های بحران یارانه‌های انرژی در ایران

میراث اجرای ناقص هدفمندسازی یارانه‌ها

بر اساس مستندات موجود، دوران ریاست‌جمهوری حسن روحانی، وارث آثار گسترده اجرای ناقص قانون هدفمندسازی یارانه‌ها در دولت قبل بود. این تجربه نشان داد که اجرای نادرست این قانون چگونه به چالش‌های اقتصادی و نهادی بلندمدت منجر شد.

• فشار نهادی و بدهی‌ها: نهادهای مختلف با تهدید به عدم اجرای تعهدات مصوب در صورت عدم تسویه بدهی‌ها، دولت را تحت فشار قرار داده بودند.
• تخصیص ناعادلانه: یارانه‌های نقدی و انرژی باعث شد دهک‌های برخوردار بیش از گروه‌های کم‌درآمد از مزایای طرح بهره‌مند شوند.
• کاهش بهره‌وری و سرمایه‌گذاری: یارانه گسترده، انگیزه بهینه‌سازی مصرف را از بین برد و مصرف بی‌رویه، ظرفیت سرمایه‌گذاری در بخش انرژی و زیرساخت را محدود ساخت.
• اعوجاج قیمتی: فاصله قابل‌توجه میان قیمت واقعی انرژی در بازار جهانی و قیمت داخلی، هدررفت منابع و فشار مالی بر بودجه عمومی را در پی داشت.

یارانه انرژی؛ مولود ناخواسته تثبیت قیمت‌ها

مرتضی زمانیان، سرپرست معاونت سیاستگذاری و راهبری اقتصادی وزارت اقتصاد، ریشه‌های شکل‌گیری یارانه انرژی را نه یک تصمیم آگاهانه یا سیاست حمایتی طراحی‌شده، بلکه نتیجه سال‌ها تثبیت قیمت و فقدان سازوکار شناورسازی می‌داند. او این پدیده را یک «مولود ناخواسته» خواند.

تا زمانی که قیمت‌ها براساس مصوبه اداری تعیین شود و نه بر اساس عرضه و تقاضا، نه میزان واقعی یارانه مشخص خواهد بود و نه امکان اصلاح فراهم می‌شود.

زمانیان بر ضرورت رسیدن به قیمت واقعی انرژی تأکید کرد و اجرای تکلیف قانونی مبنی بر عرضه حداقل ۶۰ درصد برق در بورس انرژی را گامی برای کشف قیمت واقعی و ایجاد بازاری شفاف دانست. وی همچنین تفکیک نقش‌ها در حکمرانی انرژی را ضروری دانست: وزارت نفت مسئول مدیریت سوخت، وزارت اقتصاد مسئول ایجاد بازارهای انرژی و وزارت رفاه مسئول سیاست‌های حمایتی.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی یارانه‌های گسترده

از رفاه تا ناترازی گسترده

تیمور رحمانی، اقتصاددان، هدف اولیه یارانه‌ها را کمک رفاهی به خانوارها و کاهش هزینه تولید برای صنایع عنوان کرد، اما تأکید نمود که این سیاست از مسیر اولیه فاصله گرفته و امروز به ابزاری برای ایجاد ناترازی‌های گسترده تبدیل شده است. این ناترازی‌ها در تامین گاز، برق و بنزین مشهود بوده و کسری بودجه قابل‌توجهی ایجاد کرده‌اند.

رحمانی تصریح کرد که این وضعیت ناشی از رفتار مردم نیست، بلکه نتیجه مستقیم سیاست‌های دولت در تخصیص گسترده یارانه‌ها است. وقتی انرژی با قیمت پایین عرضه شود، میزان تولید به ازای هر واحد انرژی کاهش می‌یابد و مصرف افزایش می‌یابد، که این چرخه توان سرمایه‌گذاری در بخش انرژی را تضعیف می‌کند.

مصرف بی‌ضابطه و فشار مضاعف بر بودجه

علی رجبی، مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز ایران، بیان کرد که سیاست‌های یارانه‌ای فعلی، به‌ویژه در حوزه سوخت، قیمت مصرف را به‌طور مصنوعی پایین نگه داشته و انگیزه‌ای برای بهبود بهره‌وری باقی نگذاشته است. این روند منجر به تخصیص ناکارآمد منابع و فشار بر بودجه شده است. او به دو رویکرد جهانی برای مدیریت مصرف اشاره کرد:

• سازوکارهای بازار: تعیین سقف مصرف؛ در صورت مصرف کمتر، دریافت یارانه یا گواهی صرفه‌جویی قابل معامله در بازار.
• ابزارهای اقتصادی: استفاده از مالیات بر کربن برای مشمول کردن تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان متناسب با میزان انتشار.

ارزان‌فروشی انرژی و از کار افتادن سیاستگذاری

جعفر خیرخواهان، اقتصاددان، ساختار قیمت‌گذاری انرژی را عاملی دانست که با جهش‌های تورمی در دهه‌های اخیر و خودداری سیاستگذاران از تعدیل نرخ‌ها، انرژی را برای مصرف‌کننده «تقریباً رایگان» کرده است. این امر به شکل‌گیری یارانه پنهان عظیمی منجر شده است.

ایران زمانی صادرکننده بنزین بود، اما ادامه قیمت‌گذاری یارانه‌ای و رشد مصرف افسارگسیخته باعث شد کشور ناچار به واردات شود و بخش قابل‌توجهی از منابع مالی دولت به واردات سوختی اختصاص یابد که ارزش افزوده‌ای برای اقتصاد تولید نمی‌کرد.

بن‌بست کنونی و ضرورت بازنگری ساختاری

نرسی قربان، کارشناس اقتصاد انرژی، تأکید کرد که یارانه انرژی در ایران بدون هدف‌گذاری دقیق آغاز شد و در عمل نه به ارتقای ظرفیت تولید انجامید و نه به بهبود توان مالی خانوارهای کم‌درآمد کمک کرد. او گفت استمرار این الگو نه توجیه اقتصادی دارد و نه فرصت سرمایه‌گذاری لازم را برای صنعت انرژی باقی می‌گذارد.

جمع‌بندی کارشناسان نشان می‌دهد که بدون بازنگری جدی در سیاست‌های انرژی و اصلاح ساختاری قیمت‌ها، اقتصاد کشور همچنان با مشکلات ساختاری و محدودیت در تامین انرژی مواجه خواهد بود و تحقق اهداف رفاهی و اقتصادی اولیه دشوار خواهد بود.