مهدی جلالی: معماری موزه هنرهای معاصر، الهام‌بخش «در جستجوی صدا» بود

پیوند هنر معاصر و میراث تاریخی

در بسیاری از کشورهای جهان، موزه‌ها و اماکن معتبر تاریخی و فرهنگی صرفاً مکان‌هایی برای نگهداری اشیای گذشته نیستند؛ بلکه به‌عنوان فضاهایی زنده و پویا، میزبان کنسرت‌های مدرن، اجراهای ارکسترال، موسیقی تجربی و رویدادهای چندرسانه‌ای‌اند. این پیوند میان هنر معاصر و میراث تاریخی، تجربه‌ای متفاوت برای مخاطب فراهم می‌کند و به بنای تاریخی جانی دوباره می‌بخشد.

با این حال، در ایران این فرهنگ هنوز مورد تأیید متصدیان امر و بخشی از علاقه‌مندان به محیط‌های تاریخی نیست. به همین دلیل، موزه‌ها و بناهای تاریخی کشور، با وجود ظرفیت‌های منحصربه‌فرد معماری و هویتی، اغلب از کارکردهای نوآورانه و حضور فعال در زیست فرهنگی امروز دور مانده‌اند.

«در جستجوی صدا»: تجربه‌ای متفاوت در موزه

به گفته مهدی جلالی، پروژه «در جستجوی صدا» با تمام تجربه‌های قبلی یارآوا متفاوت بود، زیرا ارتباط با فضای معماری موزه، اصلی‌ترین عامل در خلق آثار جدید این پروژه محسوب می‌شد. وسعت و معماری بسیار خاص و مدرن موزه هنرهای معاصر، هم امکانات و هم دشواری‌های بسیاری را پیش روی گروه گذاشت.

روند اداری و همکاری موزه

مدیریت موزه فضایی را ایجاد کرد که بسیاری از چالش‌ها و بروکراسی‌های پیچیده اداری از میان برداشته شد. روند کار با سهولت فراوان پیش رفت و همکاری کارکنان موزه در هر سطحی کم‌نظیر بود. این برنامه نخستین رویداد از این نوع در تاریخ موزه هنرهای معاصر (و به طور کل در تاریخ موزه‌های ایران) بود.

معماری، الهام‌بخش اصلی پروژه

جلالی ارتباط خود با موزه هنرهای معاصر را از دوران کودکی و شیفتگی به معماری آن آغاز می‌داند. او این فضا را مهم‌ترین و خاص‌ترین فضای هنری و معمارانه مدرن ایران و مناسب‌ترین بستر برای اجرای موسیقی معاصر می‌داند.

فضا و مکان همواره نقشی ویژه، تأثیرگذار و در بسیاری از موارد، حتی تعیین‌کننده در شکل‌گیری آثار هنرهای تجسمی داشته‌اند. در موسیقی، این نقش اغلب در مراتب بعدی قرار می‌گیرد یا اساساً اهمیتی ندارد. این کم‌اهمیتی، گاه به دلیل نبودِ امکان دسترسی به فضایی مناسب و در ارتباطی تنگاتنگ با روند خلق اثر است.

پیشینه تاریخی ارتباط موسیقی و فضا

نگرش به فضا در خلق موسیقی پیشینه‌ای طولانی دارد. از نمونه‌های اولیه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• جیووانی گابریلی (رنسانس): چیدمان نوازندگان بر اساس ساختار معماری کلیسای سن‌مارکو در ونیز برای ایجاد عمق فضایی.
• هاینریش بیبر (باروک): استفاده از چیدمان‌های متفاوت‌سازی برای خلق افکت‌های مکان.
• هکتور برلیوز (رمانتیک): استقرار گروه‌های بادی در چهار گوشه‌ی کلیسا در «رکوئیم» برای فراگیری صدا.

در دوران مدرن، هنرمندانی چون ادگار وارِز (با اثر «پوئم الکترونیک» در پاویون فیلیپس با همکاری لوکوربوزیه و ۴۰۰ بلندگو)، چارلز آیوز، جان کیج، و کارل هاینتس اشتوکهاوزن به خلق آثاری مبتنی بر فضا و مکان اجرا پرداختند.

کانون موسیقی موزه و ایده اجرا

رویداد «در جستجوی صدا» از دل «کانون موسیقی موزه» بیرون آمد که با دعوت رئیس موزه، رضا دبیری‌نژاد، برای برنامه‌ریزی موسیقی موزه تشکیل شده بود. ایده اجرای یارآوا از سوی مدیریت موزه مطرح شد تا از زمان خالی بین نمایشگاه‌ها استفاده شود. این امر امکان داد تا دیالوگی بین موسیقی و خود بنای موزه شکل بگیرد.

اجرا برای روز نهم آبان‌ماه (روز سوم) با دو شرط اصلی از سوی جلالی تعیین شد: ۱. تمام فضای موزه بدون محدودیت در اختیار گروه باشد. ۲. هیچ نظارت یا دخالتی در برنامه وجود نداشته باشد.

سابقه یارآوا در فضاهای غیرمتعارف

گروه یارآوا سابقه فراوانی در اجرای موسیقی در فضاهای غیرمرسوم دارد. این اجراها شامل موارد زیر است:

• اجرا در کافه (در تعامل با مشتریان)
• خانه‌ی سفیر اتریش
• باغ موزه‌ی هنر ایران و باغ موزه‌ی زندان قصر
• فضای باز برج میلاد و گالری‌های مختلف

ساخت و تولید قطعات موسیقی بر اساس معماری و ویژگی‌های فیزیکی فضا، موضوعی است که در آثار شخص جلالی و یارآوا سابقه‌ای طولانی دارد. قطعاتی مانند «فضا و مکان شماره‌ی ۴ و ۵» که در موزه اجرا شدند، بر همین اساس شکل گرفته‌اند.

ساختار و محتوای پروژه «در جستجوی صدا»

انگیزه‌ی اصلی این پروژه، دستیابی به تجربه‌ای مشابه آثار جهانی در مهم‌ترین فضای معمارانه مدرن ایران بود. با وجود زمان بسیار محدود (دو هفته) برای طراحی، آهنگسازی، تمرین و اجرا، بخش‌های مختلفی برای این رویداد گسترده طراحی شد:

۱. موسیقی آنسامبل و پیمایش فضا

این بخش شامل یازده قطعه‌ی کوتاه بود که روندی خطی را از درب ورودی تا حوض روغن و رمپ دور آن طی می‌کرد و بیش از یک ساعت به طول می‌انجامید. هدف، پیمودن کامل فضای موزه و شنیده شدن طنین موسیقی در تمامی فضاها بود.

• آهنگسازان: سجاد خداوردی، نگار ذوالفقار، فربد شیرمحمد، مهدی جلالی و بازبینی قطعه‌ای از رژین منیبی.
• آثار جدید: دو قطعه جدید نیز توسط امین خوش سبک و ارسلان عابدیان با رویکرد فضایی متفاوت طراحی و اجرا شدند.
• رپرتوار ارکستر مدرن یارآوا: آثاری از نادر مشایخی، بابک آل‌حیدر، محسن میرمهدی، شاهرخ خواجه‌نوری، ابوالفضل رهبریان، علی رادمان، امین خوش‌سبک، رژین منیبی و مهدی جلالی اجرا شدند.

۲. موسیقی الکترونیک، مولتی‌مدیا و اینستالیشن

این بخش با تمرکز بر ظرفیت‌های بنای موزه در سینماتک، گالری ۶ و ۹ اجرا شد.

• آثار فیکسد مدیا: از میان آثار منتخب نه دوره «جایزه‌ی رضا کروریان» در سینماتک به نمایش درآمدند.
• ساز و الکترونیک: در گالری شماره ۹ اجرا شد. آهنگسازان شامل گلاره سلیمانی، آروین صداقت‌کیش، علی بلیغی، نیما عطرکار روشن، آیدین صمیمی‌مفخم و شاهرخ خواجه‌نوری بودند.
• ویدئوآرت: در گالری شماره ۶ به نمایش درآمد.
• آثار اینتراکتیو: شامل یک ساوند–ویدئو اینستالیشن (حسن شیدایی) و دو ساوند اینستالیشن جدید اینتراکتیو در گالری‌های ۸ و ۹ (پرهام ایزدیار، سهراب معتبر و وصال جواهری) برای نخستین‌بار اجرا شدند.

چالش‌های مالی و لزوم حمایت از هنر مستقل

مهدی جلالی تأکید کرد که هیچ حمایت دولتی واقعی برای فعالیت‌های فرهنگی هنری مستقل وجود نداشته و گروه نیز تمایلی به آن نداشته است. حمایت اصلی از سوی تیم بسیار بزرگ مدیران، برنامه‌ریزان، اجراکنندگان، آهنگسازان و نوازندگان بدون کوچک‌ترین چشم‌داشتی صورت گرفت.

هزینه‌ها و قیمت‌گذاری بلیت

با وجود قول و قرارهای جدی و افزایش برنامه از یک شب به دو شب، تا زمان مصاحبه گروه هیچ دریافتی مالی نداشته و متحمل هزینه‌ی بسیار زیادی شده است. بلیت‌فروشی بسیار خوب و رقم بلیت بالاتر از انتظار بود، اما این مبلغ نسبت به گستردگی پروژه و تعداد اعضای گروه آن‌قدر کم است که مدیران تصمیم گرفتند تمام آن را به صندوق گروه واریز کنند.

مشکل فرهنگ حمایت از هنر

بزرگترین چالش در همکاری‌های فرهنگی، مشکل مالی و نبود فرهنگ حمایت از کار هنری مستقل است. این فرهنگ نه در دولت، نه در میان سرمایه‌داران و نه در بین مردم عادی وجود دارد. جلالی معتقد است که ما اغلب تاریخ را با فرهنگ اشتباه می‌گیریم و شکل‌گیری فرهنگ حمایت از هنر نیازمند زیرساخت‌های آموزشی فراوان است.

آینده پروژه‌های فضامحور یارآوا

ظاهراً پیشنهاد یارآوا مبنی بر اختصاص یک یا دو روز کامل به این گروه با کیوریتوری جلالی، اکنون به شکل یک روتین در موزه درآمده و موزه قصد دارد همین رویکرد را ادامه دهد. گروه یارآوا نیز مطمئناً برنامه‌هایی از این دست را در آینده تکرار خواهد کرد. بلافاصله پس از اجرای موزه، اجرای هفته دیزاین تهران در کارخانه نوآوری آزادی نیز با تعامل تنگاتنگ بین موسیقی، معماری و فضا انجام شد.

جلالی در پایان از دو گروهی که در این پروژه یارآوا را همراهی کردند تشکر کرد:

• خانه‌ی فلوت ایران (به هدایت عسل حناچی)
• مدرسه‌ی آواز «چانت» (به هدایت شقایق باقری)

در مجموع، حدود ۴۰ نفر از این دو مجموعه در ارکستر مدرن یارآوا شرکت داشتند.