دیپلماسی پرهزینه: آیا سفرهای خارجی تکرار الگوهای دوران احمدی‌نژاد است؟

سفرهای اخیر مقامات خارجی به ایران و همچنین دیدارهای مقامات ایرانی از کشورهای دیگر، بار دیگر شبح نوع خاصی از دیپلماسی را زنده کرده است که یادآور دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد است. این سبک از تعاملات که اغلب با کشورهای کوچک و کم‌اهمیت اقتصادی صورت می‌گرفت، همواره با ابهاماتی در خصوص راهبرد و منافع ملموس آن برای کشور همراه بوده است.

سفر رئیس مجلس اتیوپی: تکرار یک الگو؟

اخیراً رئیس مجلس اتیوپی به ایران سفر کرده است. اگرچه اتیوپی با جمعیتی بالغ بر ۱۱۷ میلیون نفر و موقعیت استراتژیک در شاخ آفریقا، کشوری مهم و عضو گروه بریکس محسوب می‌شود و قابل مقایسه با مجمع‌الجزایر کوچکی چون کومور یا سنت وینسنت نیست؛ اما وضعیت فعلی روابط دوجانبه، سؤالاتی جدی را مطرح می‌کند. اتیوپی سال‌هاست که در ایران سفارتخانه ندارد و عملاً ارتباط اقتصادی قابل توجهی میان دو کشور برقرار نیست.

بر اساس آمار، در سال ۱۴۰۲ تنها ۱۰ مورد صادرات به ارزش ۱.۵ میلیون دلار از ایران به اتیوپی انجام شده است. این سطح از تعامل اقتصادی در کنار فقدان نمایندگی دیپلماتیک اتیوپی در تهران، این پرسش را به وجود می‌آورد که آیا این رفت‌وآمدها بر اساس یک راهبرد مدون طراحی شده‌اند یا صرفاً تلاشی برای نمایش فعال بودن دستگاه سیاست خارجی کشور است؟

سیاست خارجی شاخص دوران احمدی‌نژاد

در دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، به ویژه پس از تشدید تحریم‌های بین‌المللی، تلاش می‌شد تا با یارکشی در صحنه بین‌المللی و فعال نشان دادن دیپلماسی، بر القای انزوای ایران غلبه شود و عمق استراتژیک تهران ترسیم گردد. در آن زمان، ایران با پرونده امنیتی در سازمان ملل مواجه بود و افقی برای حل آن دیده نمی‌شد. این شرایط منجر به برخی اتفاقات غیرمعمول در عرصه سیاست خارجی شد.

کشورهایی با منافع نامشخص

در آن دوره، نام کشورهایی از آفریقا، آمریکای جنوبی و مرکزی در اخبار ایران شنیده می‌شد که پیش از آن کمتر شناخته شده بودند. سفرهای احمدی‌نژاد به کشورهایی چون کنیا، جیبوتی و کومور در اسفند ۱۳۸۷ نمونه‌ای از این رویکرد بود. در کومور چهار یادداشت تفاهم امضا شد که هیچ‌گاه نتایج عملی و فواید اقتصادی، سیاسی یا امنیتی آن‌ها برای ایران مشخص نشد. همچنین کشورهایی مانند سنت وینسنت و گرنادینها در دریای کارائیب نیز در این فهرست قرار داشتند.

هزینه‌های گزاف و کارکرد تبلیغاتی

این ارتباطات دیپلماتیک برای ایران بدون هزینه نبود و ارقام آن بعدها در رسانه‌ها و مجلس منعکس شد. منتقدان همواره تأکید کرده‌اند که این کمک‌ها و فعالیت‌ها فاقد راهبرد مشخص بوده‌اند و تنها کارکرد تبلیغاتی داشته‌اند. برخی از این هزینه‌ها عبارتند از:

• ساخت فرودگاه ۷ میلیون دلاری در سنت وینسنت و گرنادینها.
• تأمین هزینه ساخت پارلمان کشور جیبوتی.
• پرداخت وام به کشورهایی از جمله بولیوی، ونزوئلا و سریلانکا.

نکته قابل توجه این است که برخی از این کشورها نظیر کومور و جیبوتی، پس از رخداد حمله به سفارت عربستان، روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کردند.

لزوم شفافیت در راهبرد دیپلماتیک کنونی

ایران در شرایط کنونی، از لحاظ بین‌المللی تا حدودی مشابه دوران احمدی‌نژاد است، اما با این تفاوت که به دلیل تغییر ائتلاف‌های جهانی و توافق هسته‌ای ۲۰۱۵، دیگر غرب و شرق را به طور یکجا در برابر خود نمی‌بیند. با این حال، کشور از لحاظ توان اقتصادی در شرایط دهه هشتاد قرار ندارد و چشم‌انداز روشنی برای کاهش تنش با غرب و اروپا دیده نمی‌شود.

در چنین فضایی، با وجود اهمیت اتیوپی به عنوان یک شریک بالقوه و عضو بریکس، و با توجه به تجربیات پرهزینه و ناموفق گذشته، ضروری است که راهبرد و نقشه راه این‌گونه تلاش‌های دیپلماتیک برای افکار عمومی تشریح شود و از آن مهم‌تر، جامعه نتایج ملموس و فواید عینی این ارتباطات را مشاهده کند تا از دچار شدن به دیپلماسی صرفاً تبلیغاتی پرهیز شود.