کارگردان «آگیرا»: بحران هویت دغدغه قدیمی من است؛ مستند پرتماشاگر سینماحقیقت چگونه ساخته شد؟

موفقیت چشمگیر «آگیرا» در سینماحقیقت

مستند جنجالی «آگیرا» به کارگردانی محمد صادق اسماعیلی، نه تنها با ۶۵۵ تماشاگر در چهار سانس، عنوان پرتماشاگرترین فیلم نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» را از آن خود کرد، بلکه نامزد جوایز تخصصی تدوین و صدا نیز شد. این موفقیت، بار دیگر توجهات را به سوژه‌ای عمیق و دردناک جلب کرده است: بحران هویت یک جوان ۲۰ ساله که در نوزادی ربوده شده است.

اسماعیلی که برای پنجمین بار با اثری تأثیرگذار در جشنواره سینماحقیقت حضور یافته، در گفت‌وگویی اختصاصی به بررسی مسیر شکل‌گیری این مستند و دلایل استقبال چشمگیر مخاطبان پرداخته است.

نامزدی‌های تخصصی

«آگیرا» در بخش جوایز تخصصی جشنواره نیز حضور قابل توجهی داشته و نامزد دریافت جایزه در بخش‌های زیر شده است:

• بهترین تدوین: با تدوین حمید نجفی‌راد
• بهترین صدا: با صدابرداری حمید زیباکلام و صداگذاری محمدحسین ابراهیمی

روایت یک بحران هویتی: داستان «آگیرا»

«آگیرا» در فرهنگ واژگان کرمانی به معنای «آتش گرفته» یا «گر گرفته از درون» است؛ اصطلاحی که برای کسی که دچار التهاب روانی شده، به کار می‌رود. این مفهوم با سوژه اصلی فیلم ارتباط تنگاتنگی دارد.

معنای نام خاص و ارتباط آن با سوژه

قصه فیلم «آگیرا» روایت علی، پسر جوانی است که حدوداً ۲۰ سال دارد. او در نوزادی یک روزه، از یکی از بیمارستان‌های کرمان توسط دو زن و یک مرد ربوده می‌شود. علی به تازگی متوجه شده که افرادی که او را بزرگ کرده‌اند، ربایندگان او بوده‌اند و اکنون در تلاش است تا نشانی از مادر واقعی خود پیدا کند. کارگردان، بحران هویت علی را به عنوان یکی از دغدغه‌های قدیمی خود مطرح می‌کند.

پروسه دشوار ساخت و همکاری قضایی

فرایند فیلمبرداری این مستند از سال ۱۳۹۹ آغاز و تا سال ۱۴۰۴ به مدت حدود پنج سال به طول انجامیده است. اسماعیلی اصالتاً کرمانی است و آشنایی او با سوژه از طریق فعالیت‌هایش در حاشیه شهر کرمان و هیئتی به نام «مهدی جان (عج‌الله)» صورت گرفته است.

یکی از بزرگترین چالش‌ها، بحث قانونی و حقوقی ماجرا بود. ربایندگان، سال‌ها علی را بدون شناسنامه نگه داشته و حتی او را به مدرسه نفرستاده بودند که این امر ترومای روانی جدی برای هر دو طرف ایجاد کرده بود. راضی کردن پرسونژها در منطقه حاشیه شهر کرمان برای همکاری، فرایند فیلمبرداری را بسیار دشوار و طولانی کرد.

گروه مستند برای پیشبرد هدف علی، دستگاه قضایی کرمان را در جریان گذاشت. همکاری گسترده دستگاه قضایی به ویژه در زمینه بازپرسی از ربایندگان و دسترسی به پرونده‌های بیمارستان بسیار مؤثر بود. مهم‌ترین دستاورد این پیگیری‌ها، تلاش حدوداً سه ساله برای گرفتن شناسنامه برای علی بود:

«ما نزدیک به سه سال، یعنی تقریباً از سال دوم شروع فیلمبرداری، درگیر گرفتن شناسنامه برای علی بودیم؛ زیرا علی هیچ هویتی نداشت و حتی ایرانی بودن او نیز مسلم نبود... با پیگیری‌های فراوان در دستگاه‌های اجرایی کرمان، مسئله شناسنامه‌دار شدن علی حل شد. از آن شناسنامه‌هایی که دادگاه خانواده ارائه می‌دهد و اصطلاحاً شناسنامه حاکمیتی نامیده می‌شوند، شناسنامه‌ای مشابه آنچه برای کودکان پرورشگاهی صادر می‌شود و به چنین افرادی یک هویت رسمی می‌دهد.»

کارگردان ترجیح داده است که به بزرگترین تعلیق فیلم، یعنی موفقیت یا عدم موفقیت علی در پیدا کردن مادرش، پاسخ ندهد تا مخاطب ۸۳ دقیقه برای یافتن پاسخ این سوال فیلم را دنبال کند.

بحران هویت؛ دغدغه دیرین کارگردان

«آگیرا» پنجمین فیلم محمد صادق اسماعیلی در بخش مسابقه ملی جشنواره «سینما حقیقت» و سومین فیلم اوست که هم در بخش ملی و هم در بخش بین‌الملل حضور یافته است. تم اصلی فیلم‌های قبلی او نیز مشابه «آگیرا»، تم جستجو و بحران هویت بوده است.

اسماعیلی معتقد است بحران هویت و معضل افراد فاقد شناسنامه، به‌ویژه در استان پهناور کرمان و حاشیه شهرهای بزرگ چون تهران، یکی از بزرگترین معضلات اجتماعی است که جامعه کمتر با رنج‌های روانی ناشی از آن آشنا است. او هدف سینمای مستند را به چالش کشیدن امر پذیرفته شده می‌داند و تلاش می‌کند ذهن مخاطب را به سوی این بحران‌ها هدایت کند.

اهمیت تأثیرگذاری اجتماعی در مستندسازی

کارگردان، تأثیرگذاری اجتماعی را مهم‌ترین مؤلفه در ساخت فیلم مستند برای خود می‌داند. او به تجربه‌ای در سال ۱۳۹۷ اشاره می‌کند که پس از ساخت فیلمی درباره هفت زن که همسرانشان محکوم به حبس ابد بودند، به دستور رئیس وقت قوه قضاییه، هر هفت نفر از زندان آزاد شدند.

«این فیلم بسیار ساده و بی‌ادعا بود، اما اتفاقی را رقم زد که می‌توان آن را آورده و ارزش افزوده سینمای مستند دانست و من کلاً این اتفاق را امری بسیار پسندیده می‌دانم و بسیار علاقه‌مند هستم که بتوانم بر زندگی سوژه‌ها یا جامعه‌ای که با آن کار می‌کنم، تأثیری بگذارم.»

ساختار روایی «آگیرا»

مستند «آگیرا» از منظر موضوعی جزو آثار اجتماعی و از لحاظ شکلی در دسته مستندهای مشاهده‌گر مستقیم جای می‌گیرد. در این نوع ساختار، فیلم‌ساز با سوژه‌ها برخوردی بی‌واسطه دارد و تلاش می‌کند موقعیت را به‌گونه‌ای دراماتیزه کند که مولفه‌های سینمای داستانی و مستند با هم تنیده شوند و ساختاری اصیل را شکل دهند.