دیپلماسی آمریکا در خزر و آسیای مرکزی: از قراردادهای ۱۱۷ میلیارد دلاری تا تشکیل C6 و رقابت با چین

تحولات دیپلماتیک اخیر در نوامبر ۲۰۲۵، با محوریت دیدار رهبران کشورهای آسیای مرکزی (C5) با رئیس‌جمهور آمریکا، نقشه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی اوراسیا را دستخوش تغییرات بنیادین کرد. این تحرکات که با امضای قراردادهای کلان اقتصادی و گسترش چارچوب‌های همکاری همراه بود، نه تنها نفوذ واشنگتن در قلب آسیا را تقویت کرد، بلکه با الحاق بازیگر جدیدی به گروه C5، ساختار منطقه‌ای را به C6 تغییر داد و رقابت استراتژیک با پکن را وارد مرحله‌ای حساس کرد.

تحول استراتژیک در آسیای مرکزی: از C5 تا C6

مجموعه‌ای از فعل و انفعال‌های دیپلماتیک در نوامبر ۲۰۲۵، سیاست آمریکا در آسیای مرکزی و دریای خزر را برجسته ساخت. پس از دیدار رهبران گروه C5 (شامل قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان) با دونالد ترامپ در کاخ سفید، قزاقستان به توافق‌نامه‌های ابراهیم پیوست و قراردادهایی به ارزش ۱۷ میلیارد دلار با ایالات متحده امضا کرد. همزمان، ازبکستان و ایالات متحده جهت سرمایه‌گذاری متقابل و قراردادهای تجاری به ارزش بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار متعهد شدند.

از همه مهم‌تر، گروه C5 با پیوستن آذربایجان به این سازمان و تغییر نام این اجلاس به C6 موافقت کرد. چنین کنشی نقشه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی اوراسیا را تغییر داد و موجب شد تا آذربایجان به عنوان بازیگری با اهمیت در کانون توجه‌ها قرار بگیرد.

نقشه راه آمریکا: کریدور میانی و مهار چین

گسترش چارچوب‌های دیپلماتیک، سیاسی و اقتصادی به رهبری آمریکا در قلب آسیا، سنگ بنای کمپین دیپلماتیک دولت دوم ترامپ بود که دستاوردهای موفقیت‌آمیزی به همراه داشت. ادغام آذربایجان در اجلاس گروه C5 (تبدیل به C6) یکی از دلایل این موفقیت است، زیرا تعامل و تجارت آمریکا از طریق کریدور میانی – مسیر ترانزیت اقتصادی دریای سیاه و قفقاز، از طریق دریای خزر و به سمت آسیای مرکزی – تسهیل می‌شود.

در این چارچوب نه تنها دسترسی آذربایجان به دریای خزر نقش تعیین‌کننده‌ای دارد، بلکه مسیر صلح و رفاه بین‌المللی بین آذربایجان و ارمنستان نیز مورد توجه است. این گزاره‌ها برای اعمال قدرت نرم، نفوذ آمریکا در منطقه‌ای حیاتی که مدت‌ها نادیده گرفته شده را تقویت خواهد کرد.

منافع اروپا، روسیه، چین، هند و ایران در قلب اوراسیا درباره مسائل مختلف از تروریسم گرفته تا جریان صادرات، خطوط لوله انرژی، انرژی هسته‌ای، مواد معدنی حیاتی، رعایت تحریم‌ها، زنجیره‌های تامین و موارد دیگر با هم تلاقی و تضاد دارند.

واشنگتن برای تثبیت دستاوردهایش باید قوانین منسوخ شده‌ای را که مانع پیشرفت می‌شوند، کنار گذاشته و اطمینان حاصل کند که مشارکت آمریکا در پروژه‌های زیرساختی و توسعه منابع همچنان در حال گسترش است. عدم پیگیری چنین فرایندی می‌تواند شکست را از کام پیروزی بیرون بکشد، از همین رو باید اطمینان حاصل گردد که گروه C6 تسلیم جاذبه طرح عظیم «کمربند و جاده» پکن نخواهد شد.

سایه رقیب چینی بر دستاوردهای واشنگتن

پیشرفت‌های اخیر آمریکا در عرصه دیپلماسی نشان‌دهنده دستاوردهای استراتژیک آشکار این بازیگر است، اما دستیابی به چنین پیشرفت‌هایی نیز بدون محدودیت نخواهد بود. در این میان بازیگر دیگری نیز هست که می‌تواند از تلاش‌های اخیر آمریکا پاداش یا سهمی را به خود اختصاص دهد: چین. اگر آمریکا نتواند پیروزی‌های اخیر خود را تثبیت کند، چین ممکن است در نهایت از پیشرفت‌های آمریکا سود قابل توجهی ببرد.

چین بیش از یک دهه پیش برای اولین بار طرح «کمربند و جاده» را راه‌اندازی کرد و پس از مواجهه «کمربند و جاده ۱» با مشکلات ساختاری و مالی شدید، «کمربند و جاده ۲» مورد توجه و تاکید دوباره پکن قرار گرفت.

منطقه بزرگ خزر که به روابط تجاری و حمل‌ونقل مستحکم با غرب اعتماد دارد، طبیعتا برای جذب سرمایه‌گذاری‌های بیشتر چین نیز آزادی عمل بسیاری دارد. سیاست خارجی چندوجهی منطقه، که بر مبنای ایجاد تعادل بین منافع قدرت‌های بزرگ در برابر یکدیگر در دفاع از حاکمیت منطقه‌ای و ملی خود طراحی شده، عملاً حکم می‌کند که این اتفاق خواهد افتاد.

مزیت‌های کریدور میانی برای پکن

گروهی از ناظران می‌گویند که افزایش معاملات و سرمایه‌گذاری غربی در منطقه را نباید به عنوان تضمینی برای افزایش چشمگیر جریان‌های تجاری در سال‌های آینده دانست. افزایش فعل و انفعال‌های تجاری احتمالا تدریجی‌ خواهد بود و اگر آمریکا به طور موثر محدودیت‌ها و انتظارات خود را اعلام نکند، بازیگران محلی ممکن است وسوسه شوند تا در سطوح بالاتر سرمایه‌گذاری چین را پذیرا شوند، بدون اینکه منتظر افزایش تدریجی وعده‌های غرب برای ایجاد تعادل باشند. این گزاره می‌تواند آسیای مرکزی را بیشتر به سوی مدار پکن سوق دهد؛ نتیجه‌ای که واشنگتن قطعا نمی‌خواهد.

فراتر از چالش‌های کلی سرمایه‌گذاری، چین همچنین از کریدور میانیِ تقویت‌شده‌ای که با صعود آذربایجان در C5 و تبدیل این نهاد به C6 وعده داده، بهره‌مند خواهد شد. وجود کریدور میانی قوی می‌تواند شرکت‌های سین کیانگ و غرب چین را توانمند کرده و در عین حال هزاران مایل از ترانزیت به بنادر چین در شرق و سپس به بازارهای اروپا از طریق دریا را کاهش دهد.

علاوه بر این، کریدور میانی به چین این فرصت را می‌دهد تا نفوذ خود را در ایران و روسیه حفظ کرده و مطمئن شود که هیچ یک از این دو بازیگر نمی‌توانند بر هیچ مسیر زمینی به غرب تسلط داشته باشند، حتی اگر با هم هم‌صدا شوند. کریدور میانی همچنین می‌تواند مسیری برای تجارت با اروپا در اختیار چین قرار دهد که نیروی دریایی آمریکا برخلاف مسیرهایی که از طریق تنگه مالاکا عبور می‌کنند، به راحتی نمی‌تواند آن را به چالش بکشد. این امر پکن را قادر می‌سازد تا تلاش‌های غرب برای مهار چین را تضعیف کند.