نظارت هوشمند در نظام پرداخت: راهکار بانک مرکزی و تجربه موفق شاپرک در کشف تقلب

دانشگاه صنعتی شریف میزبان رویداد مهم «رگ تک» بود که با حضور فعالان صنعت پرداخت و کارشناسان ارشد بانک مرکزی برگزار شد. این همایش به بررسی چالش‌ها، فرصت‌ها و آینده نظارت هوشمند در نظام پرداخت ایران پرداخت و محورهای اصلی آن بر فناوری‌های نوین نظیر هوش مصنوعی، کلان‌داده و بلاک‌چین متمرکز بود.

تحول رویکردهای نظارت مالی: حرکت به سوی هوشمندی

دکتر مومن واقفی، معاون فناوری‌های نوین بانک مرکزی، در سخنرانی خود تاکید کرد که نظارت سنتی دیگر برای کسب‌وکارهای مبتنی بر فناوری کافی نیست. با ظهور مدل‌های پلتفرمی و داده‌محور، بانک‌ها و شرکت‌های پرداخت با هزینه‌های بالای انطباق و ریسک‌های سیستمی مواجه هستند.

به گفته وی، تنها راهکار، حرکت به سمت نظارت هوشمند، داده‌محور و ریسک‌محور است.

نقش هوش مصنوعی و بلاک‌چین در نظارت نوین

فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی به عنوان ابزار پیشران، سامانه‌های مدیریت تقلب، مدیریت ریسک و تشخیص تراکنش‌های نامتعارف را شکل می‌دهند. همچنین، زیرساخت‌های نوین مثل بلاک‌چین می‌توانند امکان نظارت لحظه‌ای و شفاف را فراهم کرده و جایگزین روش‌های سنتی شوند.

تجربه عملی شاپرک: کشف تقلب و مدیریت تراکنش‌ها

شبیری از شرکت شاپرک به تشریح تجربه موفق این شرکت در شناسایی دستگاه‌های غیرمجاز خارج از کشور پرداخت. او توضیح داد که با استفاده از داده‌های بانکی، الگوریتم‌های هوش مصنوعی و رصد میدانی، توانسته‌اند ۳۲۰۰ دستگاه را شناسایی و مسدود کنند.

با استفاده از کارت‌های بانکی، داده‌های عوارض خروج و گزارش‌های میدانی، دقت ۸۲٪ در شناسایی تراکنش‌های مشکوک خارج از کشور به دست آمده است.

مراحل شناسایی دستگاه‌های غیرمجاز

فرآیند کشف تقلب در شاپرک شامل مراحل زیر است:

• تحلیل اولیه داده‌ها: بررسی تعداد و حجم تراکنش‌ها، زمان و مکان انجام آن‌ها.
• اعتبارسنجی و رصد میدانی: بازدید حضوری یا همکاری با شرکت‌های PSP برای تایید وجود یا عدم وجود دستگاه.
• مدلسازی و الگوسازی هوشمند: ساخت پروفایل رفتاری پذیرندگان و شناسایی الگوهای مشکوک با استفاده از هوش مصنوعی.
• گزارش‌دهی و اقدام قانونی: ارائه گزارش به نهادهای نظارتی و مسدودسازی دستگاه‌های غیرمجاز.

این نمونه موفق نشان می‌دهد که همکاری نهادهای مختلف و دسترسی به داده‌های جامع، کلید موفقیت در این حوزه است.

چالش‌ها و فرصت‌های تنظیم‌گری پلتفرم‌ها

باقری اصل در سخنرانی خود به تضاد میان پلتفرم‌های بزرگ و تنظیم‌گرها پرداخت. او تاکید کرد که الگوریتم‌های هوشمند پلتفرم‌ها اغلب با قوانین سنتی در تضاد هستند و دولت‌ها برای حفظ رقابت، جلوگیری از فرار مالیاتی و تضمین حاکمیت، ناچار به اعمال تنظیم‌گری هستند.

مدل‌های جهانی تنظیم‌گری

وی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف، رویکردهای جهانی در این خصوص را تشریح کرد:

ایجاد سندباکس‌های استراتژیک و متناسب با اهداف ملی می‌تواند نوآوری را تسهیل کرده و تضاد میان پلتفرم‌ها و رگولاتور را کاهش دهد.

اهمیت دانشگاه و آینده نظام پرداخت

رویداد «رگ تک» نشان داد که دانشگاه‌ها نقشی حیاتی در توسعه نیروی انسانی متخصص، پژوهش کاربردی و استانداردسازی فناوری‌های نوین دارند. همکاری میان دانشگاه، صنعت و نهادهای نظارتی، کلید موفقیت در مسیر هوشمندسازی نظارت و کاهش ریسک‌های سیستمی است.

نظارت هوشمند، داده‌محور و مبتنی بر فناوری، راهکار اصلی مقابله با چالش‌های جدید نظام پرداخت ایران است. تحقق این پارادایم جدید مستلزم سرمایه‌گذاری بر نیروی انسانی متخصص، زیرساخت داده و همکاری مستمر نهادهای حاکمیتی، دانشگاه‌ها و شرکت‌های فناوری است تا آینده‌ای هوشمند و نوآورانه برای نظام پرداخت کشور رقم بخورد.