حذف حجم مبنا در بورس؛ گامی ضروری برای افزایش کارایی و نقدشوندگی بازار سرمایه

تاریخچه و دلایل ناکارآمدی قانون حجم مبنا

حسینی با اشاره به سابقه این قانون گفت: «حجم مبنا» ۲۲ سال پیش با نیت کنترل رشد بازار تصویب شد، اما عملاً کمتر از یک ماه بعد، عدم کارایی و اثربخشی آن مشخص شد. با این حال، همانند بسیاری از قوانین دیگر، اقدامی برای حذف آن صورت نگرفت. تجربه سال‌های اخیر نشان داد که حجم مبنا به‌جای ایفای نقش کنترلی، به عاملی برای کاهش کارایی بازار، ایجاد صف‌های صوری و قفل شدن قیمت‌ها تبدیل شده بود.

ضرورت هم‌راستایی با استانداردهای جهانی

از دیدگاه این کارشناس، حذف یا تعدیل حجم مبنا، گامی مهم در جهت هم‌راستایی بیشتر بازار سرمایه ایران با استانداردهای بازارهای مالی کارا است. وی تاکید کرد: در اغلب بورس‌های معتبر دنیا، کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضای واقعی و بدون اعمال محدودیت‌هایی نظیر حجم مبنا انجام می‌شود. از این منظر، حذف این محدودیت یک تصمیم ضروری به شمار می‌رود.

اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت حذف قانون

حذف حجم مبنا دارای اثرات مثبت در دو بازه زمانی کوتاه‌مدت و بلندمدت خواهد بود:

• افزایش کارایی: افزایش تحرک معاملات، کاهش صف‌های خرید و فروش و تسریع در فرآیند کشف قیمت و تعادل.
• بازتاب سریع اطلاعات: قیمت‌ها سریع‌تر به تعادل می‌رسند و اطلاعات جدید با وقفه کمتری در قیمت سهام منعکس می‌شود.
• کمک به نمادهای کوچک: در کوتاه‌مدت، نمادهای کوچکی که به دلیل حجم مبنا با ریسک عدم نقدشوندگی رو‌به‌رو بودند، با اقبال بازار مواجه خواهند شد.

رفع بی‌عدالتی و بازگشت معنا به قیمت پایانی

یکی از انتقادات جدی به حجم مبنا، ایجاد نوعی بی‌عدالتی اطلاعاتی و معاملاتی میان بازیگران بازار بود. حسینی در این باره توضیح داد:

سهامداران عمده امکان پر کردن حجم مبنا و جهت‌دهی به قیمت پایانی را داشتند، در حالی که سرمایه‌گذاران خرد عملاً تأثیر ناچیزی بر قیمت پایانی می‌گذاشتند. این مسئله می‌توانست زمینه‌ساز دستکاری قیمت و رفتارهای غیرمنصفانه در زمان‌های صف‌های خرید و فروش شود.

با حذف این قانون، مفهوم قیمت پایانی که به دلیل وجود حجم مبنا عملاً از میانگین قیمت‌های معاملاتی فاصله گرفته و کارکرد اقتصادی خود را از دست داده بود، دوباره معنادار شده و به کارایی خود بازمی‌گردد. این امر به سرعت به تعادل بازار و افزایش نقدشوندگی منجر شده و شاهد کاهش صف‌های خرید و فروش خواهیم بود.

تحول بنیادی و نقش دامنه نوسان

این کارشناس بازار سرمایه، حذف حجم مبنا را یک تحول بنیادی در نگاه نهاد ناظر به بازار سرمایه و یک نقطه عطف مهم می‌داند. وی این رویکرد را که پس از دهه‌ها قانون‌گذاری، شاهد تنقیح و حذف قوانین زاید هستیم، قابل ستایش خواند. او همچنین اشاره کرد که افزایش دامنه نوسان می‌تواند تکمیل‌کننده حذف حجم مبنا در تعادل‌بخشی به بازار باشد.

بر اساس اعلام رسمی سازمان بورس، حجم مبنا برای نمادهای معاملاتی شرکت‌های پذیرفته‌شده در بازارهای اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران از تاریخ اول دی‌ماه ۱۴۰۴ برابر «یک سهم» تعیین می‌شود و مقررات گره معاملاتی نیز از تاریخ مذکور اعمال نخواهد شد.