حذف گاوآهن فرسایش‌زا و کاهش ۴۰٪ مصرف آب در خراسان رضوی؛ بحران ۰.۴ درصدی ماده آلی خاک

حذف گاوآهن فرسایش‌زا و ترویج کشت مستقیم

برخی ادوات کشاورزی سنتی نقش مخربی در فرسایش خاک دارند که بارزترین نمونه آن، گاوآهن برگرداندار است. این ابزار که زمانی مورد اعتماد کشاورزان بود، اکنون با توجه به آموزش‌های ترویجی و لزوم تطبیق کشاورزی با شرایط خشک کشور، در حال حذف تدریجی از مزارع است.

برنامه‌ریزی‌ها بر مبنای اقلیم خشک کشور صورت گرفته و هدف‌گذاری، حذف کامل گاوآهن برگرداندار و جایگزینی آن با ادوات کم‌خاک‌ورزی است. یکی دیگر از راهبردهای کلیدی سازمان، ترویج کشت مستقیم است.

در روش کشت مستقیم، تمام عملیات شخم، کشت و کوددهی تنها با یک بار عبور دستگاه انجام می‌شود. این فناوری، تعداد ترددها در مزرعه و پدیده مخرب کوبیدگی خاک را که در گذشته با ۴ تا ۵ بار تردد انجام می‌شد، به حداقل می‌رساند و گام بزرگی در حفظ ساختار خاک است.

کشاورزان پیشرویی که از روش‌های کشت مخلوط و کم‌خاک‌ورزی استفاده کرده‌اند، علاوه بر مشاهده نتایج ملموس در بهبود خاک، با کاهش قابل توجه هزینه‌ها نیز روبرو شده‌اند.

وضعیت بحرانی سلامت خاک خراسان رضوی

وضعیت نامناسب ماده آلی خاک به عنوان یکی از چالش‌های اصلی بخش کشاورزی مطرح شده است. متأسفانه با وجود حاصلخیز بودن خاک‌های استان، میزان ماده آلی در وضعیت بسیار ضعیفی قرار دارد.

شاخص‌های کلیدی خاک استان

آیتم اصلی برای بهره‌وری خاک، ماده آلی است که عدد مطلوب آن حدود ۱.۵ درصد است، اما این شاخص در خراسان رضوی به حدود ۰.۴ درصد رسیده است. علاوه بر این، متوسط pH خاک‌های استان نیز به عدد ۷.۴ می‌رسد که نشان‌دهنده وضعیت قلیایی خاک است (عدد مطلوب برای pH خاک نزدیک به ۷ است).

راهبردهای در دست اجرا برای بهبود خاک

برای جلوگیری از کاهش بیشتر ماده آلی خاک و افزایش آن در بلندمدت، راهبردهای ترویجی زیر در حال اجرا هستند:

• توصیه به استفاده از کودهای حیوانی.
• بازگرداندن بقایای گیاهی به زمین و عدم جمع‌آوری کامل بقایای محصولاتی مانند گندم، جو و ذرت.
• اجرای سیستم تناوب زراعی و پرهیز از کشت تک‌محصولی.
• اجرای پروژه کود سبز (مانند توزیع بذرهای پوششی رایگان در سرخس) برای غنای خاک و کنترل ریزگردها.

مدیریت آب در شرایط خشکسالی و تغییر الگوی کشت

با توجه به تأثیر خشکسالی، بهره‌وری آب در بخش زراعت اهمیت حیاتی دارد. یکی از راهکارهای مؤثر، تغییر زمان کشت محصولاتی است که قابلیت کشت پاییزه دارند اما پیش‌تر به‌صورت بهاره انجام می‌شدند.

در زمینه کشت پاییزه چغندر قند طی نزدیک به چهار سال گذشته اقدامات گسترده‌ای صورت گرفته است. هم‌اکنون حدود ۳۰۰ هکتار از اراضی استان (در شهرستان‌هایی مانند سرخس و تربت‌جام) به کشت پاییزه این محصول اختصاص یافته است.

اجرای این طرح‌ها منجر به کاهش مصرف آب تا ۴۰ درصد شده است و برنامه‌ریزی‌ها برای گسترش این الگوی کشت، مشابه آنچه در استان گلستان انجام شده، ادامه دارد.

پیگیری مدیریت پساب‌ها در مشهد

در شهرستان مشهد، کمیسیون‌های مشترکی با هماهنگی فرمانداری برای مدیریت آب‌های فاضلاب و پساب‌هایی که ممکن است برای کشاورزی و بهداشت عمومی مشکلاتی ایجاد کنند، تشکیل شده است. همکاران جهاد کشاورزی عضو این کمیسیون‌ها هستند و موارد مربوطه به‌صورت مرتب پیگیری و بازدید می‌شوند.