بحران آب و خاک در ایران؛ از فرسایش ۱۶ تنی تا یک میلیون چاه غیرمجاز و راهکار «الگوی کشت»

الگوی کشت؛ ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای کشاورزی پایدار

با توجه به وضعیت بحرانی منابع آبی و خاکی کشور و کاهش بی‌رویه این منابع در سال‌های اخیر، ادامه روند موجود نه تنها ذخایر باقی‌مانده را از بین می‌برد، بلکه چالش‌های جدی در بخش کشاورزی و تأمین امنیت غذایی ایجاد خواهد کرد. بر این اساس، استفاده بهینه از منابع، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است و اجرای الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی و خاکی، به عنوان راهکار اصلی، می‌تواند پایداری تولید، افزایش بهره‌وری و حفظ سلامت خاک را تضمین کند.

مزایا و دستاوردهای اجرای الگوی کشت

اجرای الگوی کشت مناسب، عملکرد محصولات انتخابی را در شرایط موجود به حداکثر می‌رساند، درآمد کشاورزان را افزایش می‌دهد و وضعیت خاک را بهبود می‌بخشد. مهم‌ترین اهداف و دستاوردهای این طرح ملی عبارتند از:

• بهره‌برداری صحیح و پایدار: استفاده بهینه از منابع آبی و خاکی.
• افزایش عملکرد: بهبود کمی و کیفی محصولات کشاورزی.
• کاهش هزینه‌ها: پایین آوردن هزینه‌های تولید و استفاده بی‌رویه از نهاده‌های شیمیایی.
• حفظ خاک: جلوگیری از فرسایش و کاهش خطر از دست رفتن مواد آلی.
• امنیت غذایی: تأمین امنیت غذایی و کاهش وابستگی به واردات محصولات اساسی.

وضعیت بحرانی منابع آب و خاک کشور

معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، ضمن تأکید بر وضعیت نامطلوب منابع آبی و خاکی کشور، بهره‌برداری نادرست و فشار بیش از حد بر این منابع را عامل اصلی چالش‌های اقلیمی دانست. وی راهکار برون‌رفت از این وضعیت را اصلاح الگوی کشت اعلام کرد و خواستار اقدام سریع و با کمترین آسیب به کشاورزان شد.

آمار نگران‌کننده فرسایش خاک و چاه‌های غیرمجاز

سالانه از هر هکتار منابع خاکی کشور حدود ۱۶ تن تخریب و فرسایش می‌شود. بر اساس برنامه هفتم توسعه، این میزان باید سالانه به ۱۳ تن در هر هکتار کاهش یابد.

در بخش منابع آبی نیز، معاون وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرد که میزان آب مصرف کشاورزی سال جاری بر اساس برنامه‌ریزی‌ها ۷۷ میلیارد مترمکعب است. این در حالی است که بر اساس اعلام رسمی وزارت نیرو، در زمان کنونی تنها ۵۱ میلیون مترمکعب آب برای مصرف کشاورزی در اختیار است. این رقم، همان میزان بهره‌برداری است که قرار بود با صرفه‌جویی در سال ۱۴۱۱ محقق شود.

چالش‌های قانونی و اهداف برنامه هفتم

آنجفی همچنین از عدم همخوانی قوانین با منابع بخش کشاورزی انتقاد کرد و بیان داشت که این وضعیت فشار مضاعفی بر منابع آب و خاک کشور وارد می‌سازد و تحقق اهداف پیش‌بینی شده را ناممکن می‌کند. بر اساس برنامه هفتم توسعه، ضریب خوداتکایی محصولات اساسی باید به ۹۰ درصد و تولید دانه‌های روغنی به ۴۰ درصد برسد که دستیابی به این ارقام با توجه به کمبود منابع، دشوار است.

سیاست‌های جدید وزارت جهاد کشاورزی

معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به عدم اجرای مطلوب الگوی کشت در سال‌های گذشته، از تشکیل اولین کارگروه ملی الگوی کشت با حضور دستگاه‌های مرتبط خبر داد. مهم‌ترین نتیجه این نشست، اعلام حجمی میزان آب مصرفی تمامی دشت‌های کشور توسط وزارت نیرو بود.

تمرکز بر دیم‌زارها و کاهش فشار بر آبی‌زارها

سیاست‌های اجرایی طرح الگوی کشت مبتنی بر منابع آبی هر استان تدوین شده و استانداران و فرمانداران مکلف به تشکیل ستادهای استانی و شهرستانی برای اجرای این طرح شده‌اند. محور اصلی برنامه‌های جدید، سوق دادن تولید از سمت آبی‌زارها به سمت دیم‌زارها است. این رویکرد دو برنامه پنج ساله را شامل می‌شود:

• طرح جهش تولید در دیم‌زارها (برنامه پنج ساله اول)
• طرح پایداری تولید در دیم‌زارها (برنامه پنج ساله دوم)

هدف از این تغییر، استفاده از ظرفیت اراضی دیم، ایجاد تناوب در کشت، افزایش بهره‌وری و کاهش فشار بر منابع آبی است. در همین راستا، توسعه کشت گیاهان دارویی و کشت‌های فانتزی و اقتصادی‌تر در اراضی باکیفیت نیز در دستور کار قرار دارد.

فاجعه چاه‌های کشاورزی

یکی از آسیب‌های جدی بخش کشاورزی، افزایش بی‌رویه تعداد چاه‌های آب است. آمارها نشان می‌دهد تعداد چاه‌های آب کشاورزی در سال ۱۳۵۷ حدود ۶۰ هزار حلقه بود که در اثر سیاست‌های نادرست و عدم نظارت، این تعداد هم‌اکنون به یک میلیون حلقه چاه رسیده است.

امنیت غذایی در گرو ساماندهی چاه‌های کشاورزی

مسئول دبیرخانه الگوی کشت کشور، بر ضرورت اجرای دقیق و فرادستگاهی این طرح برای حفظ امنیت غذایی تأکید کرد و بیان داشت که اجرای آن علاوه بر حفظ منابع خاک و درآمدزایی، موجب تأمین امنیت غذایی پایدار می‌شود.

آمار تکمیلی چاه‌های غیرمجاز و خطر فرونشست

علیرضا توکلی کاهش شدید دسترسی به منابع آب را چالش اساسی دانست و افزود که وضعیت کاهش منابع آب که برای افق ۱۴۱۱ پیش‌بینی می‌شد، عملاً در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ محقق شده است. وی با استناد به آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران، وضعیت چاه‌های کشاورزی کشور را این‌گونه تشریح کرد:

این وضعیت، فرونشست زمین را به تهدیدی جدی برای امنیت زیستی کشور تبدیل کرده است. وی همچنین اعلام کرد که ۸۲ درصد از طرح الگوی کشت در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ تحقق یافته و برنامه جهاد کشاورزی، رسیدن به افزایش ۸۵ درصدی در سال بعد است.

الگوی کشت؛ ضرورتی ملی در آذربایجان شرقی

رییس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی، اجرای الگوی کشت را یک انتخاب ندانست، بلکه آن را «ضرورتی ملی و همگانی» قلمداد کرد. وی هدف از این طرح را حفظ منابع پایه و دستیابی به تولید پایدار محصولات کشاورزی خواند.

محدودیت‌های اقلیمی در استان

شهرام شفیعی با اشاره به اینکه آذربایجان شرقی دارای ۱.۴ میلیون هکتار اراضی کشاورزی است که ۷۵ درصد آن دیم است، به محدودیت‌های جدی در این استان اشاره کرد:

• کاهش ۷۰ درصدی بارندگی در زمستان سال گذشته.
• کاهش ۳۰ درصدی بارندگی در پاییز سال گذشته.

با وجود این محدودیت‌ها، کشاورزان استان موفق شدند با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، حدود ۴ میلیون تن تولیدات گیاهی و در مجموع ۵.۲ میلیون تن کل تولیدات کشاورزی داشته باشند. وی همچنین تأکید کرد که بر اساس برنامه هفتم توسعه، باید در مدت پنج سال ۱۵ میلیارد مترمکعب صرفه‌جویی در مصرف آب صورت گیرد.