یلدا؛ ریشه‌های ۷۰۰۰ ساله، پیوند با آیین مهر و رسوم «شب چله»

آیین‌های بومی شب یلدا در کهگیلویه و بویراحمد

در استان کهگیلویه و بویراحمد، جشن یلدا با نام «شب چله» شناخته می‌شود. واژه چله به چهل روز ابتدایی زمستان اطلاق می‌شود و مردمان این خطه، زمان چله‌ها را به‌خوبی می‌شناسند. این جشن در گذشته، فرصتی برای گردهمایی خانواده‌ها و ترویج ارزش‌های انسانی چون محبت، همدلی و نشاط اجتماعی فراهم می‌کرد.

بزرگان خانواده در شب چله به نقل قصه و متل‌گویی می‌پرداختند. این قصه‌ها نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد و اغلب حامل مضامین اخلاقی، تربیتی و آموزنده بودند و به تقویت زبان، ادب و هویت محلی کمک می‌کردند. جامعه عشایری و کوچ‌روی منطقه عامل مهمی در انتقال و حفظ این سنت‌ها بوده است.

متل‌ها و رسم «شال‌دُرُکنی»

در فرهنگ و آیین‌های سنتی کهگیلویه بویراحمد شب یلدا با عنوان «شو اول قاره» (شب اول زمستان) نیز شناخته می‌شود. یکی از مشهورترین متل‌های لری، داستان «امان دای» است که در آن حیوانات، از سرمای سخت شب یلدا، به خانه پیرزنی پناه می‌برند و کنار هم شب را می‌گذرانند. این متل نمادی از همدلی و گذشت است.

یکی دیگر از رسم‌های سنتی ویژه شب یلدا در میان لُرها، آیین «شال‌دُرُکنی» یا شال‌اندازی است. در این مراسم، نوجوانان و جوانان شالی را از پشت‌بام یا دریچه سقف خانه‌ها به داخل آویزان می‌کنند و اشعاری با مضامین خیر و برکت برای اهل خانه می‌خوانند. صاحبخانه نیز انواع خوراکی، میوه، تنقلات و گاهی وجه نقد در شال قرار می‌دهد که این عمل نمادی از کرامت، سخاوت و همبستگی اجتماعی است.

«امشو اول قاره، خیر دَ حونت بواره»
(امشب شب اول زمستان است، خیر و برکت به خانه‌ات ببارد)
«نون و پنیر و شیره، کیخا حونت نمیره»
(نان و پنیر و شیره، بزرگ خانه‌ات نمیرد)

سنت بخشش و نماد هندوانه

سنت بخشش نیز در شب یلدا مورد توجه است. بزرگان خانواده، یعنی پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها، به نوه‌ها و فرزندان هدایایی مانند پول، طلا، لباس و حتی دام اهدا می‌کردند. این بخشش‌ها نشانه‌ای از مهر، پیوند خانوادگی و روحیه مهمان‌نوازی عشایر منطقه است.

یکی از نمادهای شب یلدا، مصرف هندوانه است. هندوانه‌خوردن در این شب نمادی از امید به سلامت و شادابی در فصل زمستان است و ریشه در باورهای مردم مبنی بر حفظ سلامتی در شب‌های سرد دارد.

یلدا؛ پاسدار هویت ملی و میراث معنوی

شب یلدا، فراتر از یک جشن، نمادی از هویت ملی، انسجام و انتقال ارزش‌های اخلاقی، دینی و حماسی در جامعه ایرانی است. این جشن با ریشه‌هایی در اعماق تاریخ ایران‌زمین، امروزه نیز در میان اقوام مختلف کشور با آیین‌ها و رسوم متنوع گرامی داشته می‌شود.

استمرار این جشن، نشان‌دهنده اهمیت آن در حفظ هویت، تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی و پاسداشت ارزش‌های فرهنگی و اخلاقی جامعه ایرانی است. ابزارهایی که در این شب به حفظ و تقویت زبان و ادب فارسی و نیز تقویت بنیان‌های اخلاقی کمک می‌کنند، عبارتند از:

• شاهنامه‌خوانی و شعرخوانی
• قصه‌گویی و متل‌گویی
• گردهمایی و دید و بازدید خانوادگی

با توجه به تاکید کارشناسان و پژوهشگران، ضروری است که میراث معنوی یلدا و آیین‌های بومی آن، همچون شال‌اندازی، متل‌گویی و بخشش، ثبت و به نسل‌های آینده منتقل شود تا این سرمایه فرهنگی همچنان پایدار بماند.