نقد «فرانکنشتاین» گیرمو دل تورو: تقلیل شاهکار ادبی به یک فانتزی کودکانه

چالش بزرگ اقتباس از شاهکارهای ادبی

اقتباس‌های سینمایی از آثار نویسندگان بزرگ نظیر داستایفسکی، تولستوی یا دیکنز، به ندرت توانسته‌اند به اندازه رمان اصلی موفق ظاهر شوند. شاید به همین دلیل است که کارگردانان بزرگ، جز در موارد معدود (مانند کوروساوا)، کمتر جرئت می‌کنند سراغ این آثار بروند. در مقابل، اقتباس‌هایی که از روی آثار نویسندگان متوسط صورت می‌گیرد، غالباً بهتر از کار در می‌آیند؛ زیرا کارگردان با اعمال تغییرات خلاقانه، جسارت بیشتری برای خلق یک اثر درخشان دارد. رابطه تنگاتنگ سینما و ادبیات، علی‌رغم اجتناب‌ناپذیر بودن، همواره با تلخی‌هایی همراه بوده است؛ تلخی‌هایی در حد تبدیل یک شاهکار ادبی به یک فیلم متوسط.

«فرانکنشتاین»: پرومته مدرن و نگاهی فلسفی

«فرانکنشتاین» مری شلی، با نام فرعی «پرومته مدرن»، یکی از فلسفی‌ترین رمان‌های جهان است. این نام فرعی به خوبی حال و هوا و مضمون رمان را بیان می‌کند؛ پرومته، تیتان یونان باستان، که با اعطای آتش به بشر، زمینه گناهان بزرگ‌تر را فراهم کرد. شلی که خود گیاه‌خوار بود، پرومته را نه یک قهرمان، بلکه موجودی شیطانی می‌دید.

رمان فرانکنشتاین، پرسش‌های بنیادینی را درباره رابطه انسان و خدا، دخالت بشر در کار آفرینش، و لزوم تسلط انسان بر طبیعت مطرح می‌کند. این نگاه عمیق و متفاوت فلسفی است که این رمان را به یکی از مهم‌ترین آثار تاریخ ادبیات تبدیل کرده است.

گیرمو دل تورو: کارگردان فانتزی‌های گوتیک

دل تورو، یکی از سه کارگردان مشهور مکزیکی در هالیوود، به ساخت فانتزی‌های گوتیک و رعب‌آور شناخته می‌شود که همواره رگه‌ای از معصومیت در آن‌ها دیده می‌شود. او با آثاری چون «ستون فقرات شیطان» و شاهکار بی‌نظیرش «هزارتوی پن» توانایی خود را در تبدیل قصه‌های پریان کودکانه به مکاشفات پیچیده انسانی نشان داد.

کارنامه دل تورو در هالیوود شامل فراز و نشیب‌هایی بوده است. پس از فیلم‌هایی چون «بلید ۲» و «پسر جهنمی»، او با ساخت «شکل آب» به جهان مورد علاقه‌اش بازگشت و چندین جایزه معتبر از جمله اسکار را کسب کرد. همچنین، انیمیشن «پینوکیو» نیز اسکار دیگری برای او به ارمغان آورد. «فرانکنشتاین» بلندپروازانه‌ترین فیلم او تا به امروز است که می‌کوشد رمان سترگ مری شلی را بازسازی کند.

تقلیل عمق فلسفی به فانتزی خوش‌رنگ و لعاب

مشکل اصلی «فرانکنشتاین» دل تورو دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: مهارت او در ساخت فانتزی‌های سیاه کودکانه. دل تورو رمان پیچیده مری شلی را که سرشار از مفاهیم فلسفی و سوالات اساسی درباره ماهیت بشر است، به یک فانتزی صرف تقلیل داده است. او با فرار از پرسش‌های عمیق رمان، تلاش کرده فیلمی خوش‌رنگ و لعاب بسازد که هیچ همخوانی با ماهیت گوتیک و جدی رمان اصلی ندارد.

دل تورو اگرچه تم اصلی رمان را حفظ کرده و بر این مضمون تأکید دارد که هیولای واقعی، ویکتور فرانکنشتاین است که با اقدام احمقانه خود باعث ایجاد هراسی بزرگ شده، و هیولا موجودی مظلوم است که خشونت‌هایش ناشی از اشتباه خالقش است، اما در اجرای این ایده دچار مشکل شده است. فضای فیلم به قدری فانتزی و زیبا شده که ماهیت گوتیک رمان کاملاً از بین رفته است.

«فرانکنشتاین» دل تورو تبدیل به فیلم رمانتیک و کودکانه‌ای شده که تماشاگر بیشتر از آن لذت بصری خواهد برد تا اینکه به آن به چشم یک اثر جدی نگاه کند.

درخشش فنی، سایه‌ای بر ضعف محتوایی

شکی نیست که «فرانکنشتاین» از لحاظ فنی فیلمی درخشان است. عناصر فنی زیر در فیلم استثنایی هستند:

• فیلمبرداری و تدوین: کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز
• طراحی صحنه و لباس: با جزئیات دقیق و خیره‌کننده
• جلوه‌های ویژه: استثنایی و باعث حیرت تماشاگر از شکل و شمایل مخلوق

با وجود تمام این ویژگی‌های مثبت و موفقیت‌های احتمالی در فصل جوایز، «فرانکنشتاین» دل تورو نتوانسته رمان پیچیده مری شلی را با تمام ابعادش به تصویر بکشد. کارگردان برای بازگرداندن رمان به فیلم، راه آسان را انتخاب کرده است. این انتخاب ساده‌انگارانه و تقلیل رمان به یک فانتزی کودکانه، باعث شده است که از یک داستان درخشان، فیلمی متوسط ساخته شود که به جای تبدیل شدن به یک کابوس ماندگار، صرفاً یک رویای زودگذر خواهد بود.