شتاب شهرنشینی در آسیا و چالش حکمرانی شهری: از داکا تا توکیو

آمار جهانی و تمرکز رشد بر قاره کهن

آمار‌های سازمان ملل نشان می‌دهد که امروزه ۴۵ درصد از جمعیت جهان در شهرهایی با حداقل ۵۰ هزار نفر جمعیت زندگی می‌کنند. همچنین، ۳۶ درصد دیگر نیز ساکن شهرک‌هایی با حداقل ۵ هزار نفر هستند. این داده‌ها حاکی از آن است که بخش عمده رشد جمعیت شهری در کشورهای آسیایی اتفاق می‌افتد:

• از میان ۱۰ شهر پرجمعیت جهان، تنها یک مورد خارج از قاره آسیا قرار دارد.
• تنها هفت مورد از ۳۳ «ابرشهر» دنیا (شهرهایی با بیش از ۱۰ میلیون نفر جمعیت) در کشورهای ثروتمند واقع شده‌اند.
• پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، جاکارتا و داکا در مجموع ۲۵ میلیون نفر دیگر به جمعیت خود اضافه کنند که تقریباً معادل کل جمعیت استرالیا است.

تناقض توسعه: از امید به کار تا دام فقر

مهاجرت به شهرها در اصل باید منجر به بهبود کیفیت زندگی شود. برای مثال، کلینتون چاکما، که در سال ۲۰۲۲ از مزرعه به داکا مهاجرت کرد و به‌عنوان پیشخدمت مشغول به کار شد، می‌گوید: «داکا زندگی مرا تغییر داد و آینده تحصیلی فرزندانم را تضمین کرد.»

با این حال، گسترش بی‌رویه شهرهای آسیایی خطر جدی فقر، آلودگی و ترافیک سنگین را به دنبال دارد که می‌تواند منافع اقتصادی شهرنشینی را کمرنگ کند. آلن برتو، استاد دانشگاه نیویورک، هشدار می‌دهد:

مردم برای ورود به بازار کار به شهرها می‌آیند، اما اگر این بازار درست کار نکند، نتیجه چیزی جز گرفتار شدن در دام فقر نخواهد بود.

شهرهای آسیایی در رتبه‌بندی نامطلوب‌ترین‌ها

بر اساس رتبه‌بندی واحد اطلاعات اکونومیست، شهرهای جاکارتا، داکا و دهلی هم‌اکنون در شمار نامطلوب‌ترین شهرهای جهان برای زندگی قرار دارند. این وضعیت نشان‌دهنده لزوم حل مشکلات مزمن شهری است تا این کشورها بتوانند از دام درآمد متوسط رهایی یابند. رتبه‌بندی این شهرها به شرح زیر است:

حکمرانی آشفته؛ ریشه اصلی چالش‌ها

راهکار اصلی برای حل مشکلات شهرهای آسیایی، نه اجرای پروژه‌های پراکنده، بلکه بازنگری جدی در شیوه‌های ناکارآمد اداره و حکمرانی شهری است. هماهنگی میان نهادهای محلی این مناطق بسیار اندک است و مجموعه‌ای به اندازه جمعیت برخی کشورها، با نظمی آشفته و ناهماهنگ اداره می‌شوند.

پیامدهای ناهماهنگی: ترافیک و آلودگی گسترده

پیامد مستقیم این حکمرانی پراکنده را می‌توان در ترافیک سنگین شهرهای بزرگ مشاهده کرد:

• داکا رتبه سوم پرترافیک‌ترین شهرهای جهان را دارد.
• دهلی در جایگاه هفتم قرار گرفته است.
• جاکارتا دوازدهمین شهر پرترافیک جهان است.

در جاکارتا، بسیاری از ساکنان به دلیل ناتوانی در تأمین مسکن نزدیک محل کار، ناچار به زندگی در حومه‌های دوردست هستند. ضعف شدید حمل‌ونقل عمومی نیز آن‌ها را به استفاده از موتورسیکلت و خودروی شخصی سوق می‌دهد که نتیجه آن خیابان‌های قفل‌شده و آلودگی هوای شدید است. به عنوان مثال، اولین خط متروی جاکارتا که در سال ۲۰۱۹ افتتاح شد، ناگهان در مرز رسمی شهر متوقف می‌شود و به مناطق پررفت‌وآمد اطراف نمی‌رسد. یک مقام پیشین شهرداری اعتراف کرده است که گفت‌وگوی جدی و منسجمی با شهرداران شهرهای اطراف وجود نداشته است.

نمونه‌های حکمرانی پراکنده در آسیا

ساختار حکمرانی در دهلی میان شهرداری‌ها، دولت ایالتی، دولت مرکزی و چندین سازمان ویژه تقسیم شده است که هرکدام مسئول حوزه‌هایی مانند مسکن، برنامه‌ریزی شهری و مترو هستند. این آشفتگی در کلان‌شهر کلکته، نهمین شهر بزرگ جهان، شدیدتر است؛ به‌طوری‌که گزارش بانک جهانی نشان می‌دهد حداقل ۴۲۳ نهاد مختلف در اداره این منطقه نقش دارند.

الگوهای موفق حکمرانی شهری

شهرهای موفق با اتخاذ الگوهای مدیریتی کارآمد توانسته‌اند بر این چالش‌ها غلبه کنند. دو الگوی متفاوت به‌عنوان نمونه‌های موفق معرفی می‌شوند:

۱. الگوی تمرکز قدرت: شانگهای

شانگهای نه به‌عنوان یک شهر، بلکه مانند یک استان و مستقیماً زیر نظر دولت مرکزی اداره می‌شود. این ساختار، اختیار متمرکز و قدرتمندی را بر تمام کارکردهای اصلی شهری، از برنامه‌ریزی گرفته تا حمل‌ونقل، فراهم کرده است.

۲. الگوی تعادل و هماهنگی: توکیو

الگویی متعادل‌تر در توکیو مشاهده می‌شود. در این کلان‌شهر، وظایف به شکل منطقی تقسیم شده است:

• دولت کلان‌شهری توکیو: مسئول خدمات زیربنایی اصلی مانند آب، فاضلاب و بیمارستان‌های دولتی.
• ۲۳ ناحیه و شهرک پیرامونی: هرکدام با شهردار و شورای منتخب، مسئول ارائه خدماتی چون آموزش، مدیریت پسماند و برنامه‌ریزی محلی.

نقش دولت کلان‌شهری، ایجاد هماهنگی میان این واحدهاست تا از پراکندگی تصمیم‌گیری جلوگیری شود. علاوه بر این، شبکه گسترده و منسجم مترو و قطارهای حومه‌ای، منطقه پهناور توکیو را به هم متصل کرده است؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۹۰ درصد ساکنان در فاصله‌ای کمتر از ۲۰ دقیقه پیاده‌روی از یک ایستگاه حمل‌ونقل عمومی زندگی می‌کنند. البته ثروتمندتر بودن توکیو نسبت به بسیاری از ابرشهرهای آسیایی نیز در این موفقیت بی‌تأثیر نیست.