خراسان جنوبی؛ دروازه تجارت شرق، قطب زرشک و معدن در آستانه سفر هیات دولت

خراسان جنوبی؛ دروازه تجارت شرق، قطب انحصاری کشاورزی و گنجینه معدنی

خراسان جنوبی، سومین استان پهناور ایران در شرق کشور، با وسعتی بیش از ۱۵۰ هزار کیلومتر مربع و برخورداری از ۳۳۱ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان، نه تنها یک گنجینه طبیعی و تاریخی است، بلکه به عنوان پلی حیاتی میان ایران و کشورهای آسیای میانه، موقعیتی استراتژیک در تجارت و اقتصاد منطقه‌ای دارد. این استان در آستانه میزبانی از هیات دولت، با تکیه بر مزیت‌های بی‌نظیر کشاورزی، معادن غنی و ظرفیت‌های گردشگری، نیازمند توجه ویژه برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های پیشرفته اقتصادی کشور است.

تجارت فرامرزی؛ فرصت استراتژیک شرق کشور

موقعیت جغرافیایی خراسان جنوبی در مرز مشترک با افغانستان، این استان را به یکی از کانون‌های مهم مراودات اقتصادی و صادراتی ایران تبدیل کرده است. این استان دارای چهار بازارچه مرزی در شهرستان‌های سربیشه، نهبندان، درمیان و زیرکوه است که در این میان، بازارچه مرزی ماهیرود در شهرستان سربیشه، اصلی‌ترین گذرگاه صادراتی به افغانستان محسوب می‌شود.

آمارها نشان می‌دهد که مرز ماهیرود نقشی حیاتی در تجارت ملی ایفا می‌کند:

• حدود ۸۵ درصد کالاهای صادراتی استان به مقصد افغانستان از این مرز عبور می‌کند.
• ۳۰ تا ۳۵ درصد از کل صادرات کشور از نظر ارزش و بیش از ۵۰ درصد از نظر وزن، از طریق مرز ماهیرود انجام می‌گیرد.

با وجود مسدود بودن سه گذرگاه مرزی (گلورده درمیان، دوکوهانه نهبندان و یزدان زیرکوه) از سوی افغانستان طی بیش از یک دهه، مرز ماهیرود بار اصلی تجارت بین‌المللی شرق کشور را به دوش کشیده است. با این حال، تصویب پایانه گمرک یزدان به عنوان دومین مرز رسمی استان، نویدبخش احیای نقش تاریخی این پایانه صادراتی است.

ساماندهی تجارت مرزی (کولبری)

در راستای ساماندهی فعالیت‌های تجاری مرزنشینان که پیش از این عمدتاً غیررسمی بود، طرح «ساماندهی تجارت مرزی موسوم به کولبری» برای نخستین بار در این دولت در خراسان جنوبی عملیاتی شد. این طرح با ثبت رسمی کولبران و راه‌اندازی سامانه کیف پول الکترونیکی، گامی مهم در جهت ایجاد اشتغال پایدار و توسعه اقتصادی روستاهای مرزی برداشته است.

بر اساس آمارها، سهم خراسان جنوبی از واردات کولبری کشور حدود پنج درصد و معادل ۹۰ میلیون دلار برآورد می‌شود. ظرفیت کولبری برای ۱۲ هزار و ۵۰۰ نفر از مرزنشینان تعریف شده که تاکنون ۱۱ هزار و ۵۴۴ نفر تأیید شده‌اند.

کشاورزی؛ ستون فقرات اقتصاد با انحصارهای ملی

کشاورزی در خراسان جنوبی صرفاً یک بخش اقتصادی نیست، بلکه ستون فقرات معیشت و توسعه استان است. این بخش با مدیریت ۱۸۲ هزار هکتار اراضی زیرکشت، تولید سالانه حدود ۱.۳ میلیون تن محصول و ارزشی نزدیک به ۱۰۰ هزار میلیارد تومان، ۱۸ درصد از اقتصاد استان را در اختیار دارد و معیشت بیش از ۹۹ هزار بهره‌بردار را تأمین می‌کند.

انحصارهای تولید در سطح ملی و جهانی

خراسان جنوبی به دلیل شرایط اقلیمی منحصر به فرد و دانش بومی، در تولید چندین محصول جایگاه انحصاری در کشور دارد:

• زرشک بی‌دانه: با تولید ۹۸ درصد زرشک کشور، خراسان جنوبی به عنوان پایتخت جهانی زرشک شناخته می‌شود.
• عناب: با اختصاص ۹۸ درصد تولید کشور، این استان قطب انحصاری عناب ایران است.
• زعفران: با ۱۶ هزار و ۹۸۰ هکتار سطح زیرکشت، این استان رتبه دوم تولید زعفران کشور را در اختیار دارد و مرغوب‌ترین زعفران ایران را عرضه می‌کند.

با وجود این مزیت‌ها، خام‌فروشی محصولات کلیدی مانند زعفران و عناب همچنان یک چالش بزرگ است و نیازمند سرمایه‌گذاری جدی در حوزه فرآوری، بسته‌بندی و برندینگ برای افزایش ارزش افزوده است. همچنین این استان با بیش از ۸۶۰ گونه گیاهی، جزو پنج استان برتر کشور در تولید گیاهان دارویی است و در حوزه دام شتر نیز رتبه دوم کشور را دارد.

گنجینه معدنی؛ از زغال‌سنگ خاورمیانه تا ذخایر طلا

خراسان جنوبی به دلیل برخورداری از بیش از ۸۶۷ معدن و ۵۴ نوع ماده معدنی، یکی از قطب‌های مهم معدنی کشور است. این استان به عنوان پایتخت معادن زغال‌سنگ خاورمیانه شناخته می‌شود و بیشترین ذخایر طلای کشور را در خود جای داده است.

آمار کلیدی بخش معدن:

علاوه بر مواد معدنی مهمی چون مس، کرومیت و دولومیت، تنوع زمین‌شناسی استان پتانسیل فراوانی در استخراج و فرآوری سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی ایجاد کرده است. تخمین زده می‌شود که سالانه حداقل یک میلیون تن سنگ صادراتی مانند مرمریت و گرانیت قابل استخراج باشد.

ظرفیت‌های گردشگری و میراث جهانی یونسکو

خراسان جنوبی با ثبت ۱۰ اثر در فهرست جهانی یونسکو، جزو استان‌های برتر کشور از نظر تعداد آثار جهانی است و کانون مهمی برای تمدن و فرهنگ ایران محسوب می‌شود. در مجموع، تاکنون ۳۶۵۵ اثر تاریخی در استان شناسایی شده که ۱۰۵۵ اثر در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

اهمیت فرهنگی و صنایع دستی

از جمله آثار ثبت جهانی می‌توان به باغ و عمارت اکبریه بیرجند، قنوات بلده فردوس، بیابان لوت و ژئوپارک طبس اشاره کرد. در حوزه صنایع‌دستی نیز استان با ۱۲۰ رشته فعال جایگاه ویژه‌ای دارد. روستای خراشاد در سال ۲۰۱۸ به عنوان «روستای جهانی توبافی» و روستای گوهرسنگ عقیق خور در سال ۱۴۰۲ به عنوان «روستای ملی صنایع‌دستی» ثبت شدند.

کارشناسان معتقدند با وجود جاذبه‌های متنوع طبیعی، تاریخی و فرهنگی، نبود زیرساخت‌های مناسب حمل‌ونقل (جاده‌ای، ریلی و هوایی) و ضعف در معرفی ملی و بین‌المللی جاذبه‌ها، از مهم‌ترین موانع توسعه گردشگری در این استان است.