مطالبه حیاتی شرق کشور: راه‌آهن خراسان جنوبی، شاهراه توسعه یا وعده تکراری؟

اتصال خراسان جنوبی به شبکه ریلی سراسری، که نقشی حیاتی در کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و ارتقای رقابت‌پذیری منطقه دارد، اکنون با اجرای پروژه مهم راه‌آهن چابهار-بیرجند-یونسی شتاب گرفته است. با این حال، علی‌رغم پیشرفت‌های محسوس در زیرسازی، چالش‌های اعتباری و کندی روند اجرا، این پروژه زیربنایی را به مهم‌ترین مطالبه مردم و نمایندگان محلی از دولت تبدیل کرده است.

اهمیت حیاتی راه‌آهن برای توسعه شرق کشور

استان خراسان جنوبی، با توجه به جایگاه ویژه خود در حوزه‌های معدن، کشاورزی و تجارت مرزی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند اتصال به زیرساخت ریلی است. این اتصال می‌تواند استان را از یک منطقه گذرگاهی صرف، به کانون مهمی برای ترانزیت ملی و منطقه‌ای تبدیل کند.

پروژه راه‌آهن چابهار- بیرجند – یونسی، که مهم‌ترین گام برای اتصال این استان به خطوط اصلی ریلی است، با وجود محدودیت‌های اعتباری و شرایط سخت توپوگرافی، با شتاب بیشتری در حال پیگیری است. اجرای این پروژه در خراسان جنوبی، با استجازه رهبر معظم انقلاب و تخصیص منابع از طریق تهاتر منابع نفتی خارج از بودجه سنواتی، آغاز شد و عملیات کلنگ‌زنی آن در سال ۱۴۰۲ انجام پذیرفت. پیمانکاران تمامی قطعات نیز مشخص شده‌اند.

ایستگاه‌ها و مسیر در خراسان جنوبی

مسیر ۹۱۷ کیلومتری راه‌آهن زاهدان - زابل - بیرجند - مشهد، شامل ۴۳۳ کیلومتر در محدوده استان خراسان جنوبی است. در این استان، ۴ ایستگاه ریلی در شهرهای زیر پیش‌بینی شده است:

• نهبندان (درجه ۲)
• سربیشه (درجه ۲)
• قاین (درجه ۲)
• بیرجند (ایستگاه تشکیلاتی)

مطالبه مردم: خروج راه‌آهن از حالت وعده تکراری

نماینده مردم بیرجند، درمیان و خوسف در مجلس شورای اسلامی، تسریع در اجرای راه‌آهن را اولین و مهم‌ترین مطالبه از دولت می‌داند. او این پروژه را «ستون فقرات توسعه خراسان جنوبی» و عامل تثبیت جمعیت، تقویت تولید و بهبود معیشت مردم برشمرد.

«راه‌آهن شرق یک پروژه صرفاً عمرانی نیست، بلکه شاه‌راه توسعه‌ی خراسان جنوبی به شمار می‌رود. مردم استان انتظار دارند اجرای راه‌آهن با سرعت و برنامه‌ریزی منسجم‌تری دنبال شود، چرا که این طرح برای خراسان جنوبی یک نیاز حیاتی است.»

این نماینده مجلس تاکید کرد که با توجه به حجم بالای صادرات به افغانستان از این کریدور، تکمیل راه‌آهن ظرفیت استان را برای اتصال به بازارهای کشورهای مشترک‌المنافع شمال دریای خزر و آسیای میانه به شدت افزایش خواهد داد. همچنین، خراسان جنوبی با دارا بودن حدود ۵۵ ماده معدنی، «بهشت معادن کشور» است که بهره‌برداری از این ثروت عظیم، مستلزم توسعه حمل‌ونقل ریلی مقرون‌به‌صرفه است.

وی افزود: نبود شبکه ریلی سال‌هاست هزینه حمل‌ونقل را بر تولیدکنندگان، صادرکنندگان و شهروندان تحمیل کرده است، لذا انتظار مردم این است که دولت، راه‌آهن را از حالت یک وعده تکراری خارج و آن را به یک برنامه قطعی و زمان‌بندی‌شده تبدیل کند.

راه‌آهن؛ کلید آزادسازی ظرفیت‌های اقتصادی

یک مدرس علوم اقتصاد سیاسی و استاد دانشگاه نیز محرومیت استان از شبکه ریلی را مهم‌ترین مانع توسعه دانست. به گفته او، عدم دسترسی به سیستم ریلی، توان رقابتی صنایع و بخش کشاورزی را کاهش داده و مانع شکوفایی محصولات استراتژیک استان شده است:

• افزایش هزینه‌ها: نبود زیرساخت حیاتی، هزینه‌های تولید، حمل‌ونقل و ورود به بازارهای ملی و منطقه‌ای را به شدت افزایش داده است.
• کاهش رقابت‌پذیری: محصولاتی چون زعفران، عناب و زرشک در بازارهای بزرگ و صادراتی جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده‌اند.
• حبس ذخایر معدنی: ظرفیت‌های کم‌نظیر معادن فلزی و غیرفلزی استان، به دلیل نبود حمل‌ونقل پرظرفیت و مقرون‌به‌صرفه، امکان بهره‌برداری اقتصادی نیافته‌اند.

توسعه خطوط ریلی نه تنها زنجیره تأمین را کارآمدتر می‌کند، بلکه زمینه‌ساز شکل‌گیری شهرک‌های صنعتی جدید، توسعه خدمات لجستیکی و جذب سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی خواهد بود. این زیرساخت، پیوند اقتصاد استان با شبکه ملی و کریدورهای بین‌المللی ترانزیت را تکمیل می‌کند و موتور محرک توسعه پایدار خواهد بود.

جزئیات پیشرفت و چالش‌های مالی پروژه

مجری طرح راه‌آهن زاهدان - زابل - بیرجند - مشهد، آخرین وضعیت پیشرفت این کریدور شرق را اعلام کرد. زیرسازی قطعه بیرجند – یونسی اکنون به پیشرفت ۳۴ درصدی رسیده است. با این حال، پیشرفت فیزیکی کل طرح در محدوده خراسان جنوبی که شامل ۱۴ قطعه فعال و ۵ قطعه نیمه‌فعال است، در مجموع ۱۵ درصد گزارش شده است.

وضعیت مالی و فنی پروژه

عملیات اجرایی شامل ساخت ۱۳۵ دستگاه پل بزرگ به طول ۱۲ کیلومتر و حفاری ۲۳ رشته تونل به طول ۱۳ کیلومتر و ۱۵۶ متر، در حال انجام است. حفاری نیم‌مقطعی دو رشته تونل انجام شده و ساخت پل‌های بزرگ به مرحله ستون‌ها رسیده است. با وجود چالش اعتباری، تکمیل این محور کلیدی برای توسعه صنعتی، استخراج معادن، افزایش صادرات، ایجاد اشتغال و تقویت امنیت مرزی، ضروری است.