بزرگداشت کامران فانی: «استاد راهنمای غیررسمی» که در زندگی قدر ندید

گزارش افتتاحیه نشست: از قدرناشناسی تا پروژه‌های مشترک

در ابتدای این محفل، اکبر ایرانی، ضمن خیرمقدم به حاضران، درباره علت برگزاری جلسه به یاد کامران فانی سخن گفت. وی اظهار داشت که در حالی که قرار بود این ماه جلسه به یاد حسین کریمان برگزار شود، پس از درگذشت استاد فانی تصمیم بر آن شد که به ایشان اختصاص یابد. ایرانی، زنده‌یاد فانی را فردی چند دانشی، خلیق، خدوم، کم‌نظیر، بسیار دان و بسیار خوان توصیف کرد و گفت:

آقای فانی از آن کسانی بود که در زندگی‌اش آن چنان که شایسته بود قدر ندید.

وی همچنین با اشاره به حضور رئیس مؤسسه فرهنگی اکو در جلسه، از تفاهم اخیر خود با ایشان بر سر اجرای سه پروژه مشترک خبر داد.

معرفی تازه‌های نشر میراث مکتوب

دکتر ایرانی در ادامه گزارشی از فعالیت‌های اخیر مؤسسه ارائه داد و به معرفی آثار تازه منتشرشده پرداخت. از جمله این آثار می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• معرفی دو شماره ۲۷ و ۲۸ «میراث علمی اسلام و ایران» و تقدیر از تلاش‌های دکتر محمد باقری.
• توضیحاتی درباره «مقدمه شاهنامه ابومنصوری» به عنوان یکی از کهن‌ترین متون نثر فارسی موجود و قرائت چند سطر از آن.
• معرفی «ابیات بحث‌برانگیز شاهنامه» که بیش از هزار مقاله در موضوع ابیات محل بحث را در خود جای داده و کتابی ضروری و مفید برای پژوهشگران است.

در ادامه، نماهنگی از زنده‌یاد فانی پخش شد که شامل بخش‌هایی از نخستین نشست مؤسسه میراث مکتوب در سال ۱۳۸۳ با حضور ایرج افشار، کامران فانی و جمشید کیانفر، و عکس‌هایی از آثار و زندگی آن مرحوم بود.

کامران فانی؛ انسانی با خصلت‌های عارفانه

حسین معصومی همدانی، دوست ۵۰ ساله کامران فانی، در سخنان خود ضمن تسلیت درگذشت او، اظهار داشت که انتظار داشته مرگ فانی نیز مانند زندگی‌اش آرام و بی‌هیاهو باشد، اما متأسفانه چنین نشد و او مدتی را با سختی سپری کرد. وی با اشاره به قطعه‌ای از اقبال لاهوری درباره شاعری مجارستانی، فانی را انسانی توصیف کرد که «حقیقتاً از زمین نبود»، هرچند گرایش عرفانی به معنای مصطلح نداشت.

استاد راهنمای غیررسمی

معصومی همدانی بر خصلت‌های اخلاقی برجسته فانی تأکید کرد و گفت که او هرگز در طول عمر خود نقد تند و تیزی بر کتابی ننوشت، بلکه همواره می‌کوشید به نویسندگان و پژوهشگران کمک کند تا کارشان بهتر شود. حجم این یاری‌رسانی‌های بی‌ادعا بسیار گسترده بود.

وی افزود: «در دوران فعالیت فانی در کتابخانه ملی، دفتر کار او محل مراجعه بسیاری از پژوهشگران و دانشجویان بود. من یک‌بار تعبیر «استاد راهنمای غیررسمی» را درباره او به کار بردم، زیرا اساتید دانشگاه اغلب دانشجویان را به او ارجاع می‌دادند.» فانی با اشراف شگفت‌انگیزی که بر منابع داشت، بدون هیچ چشمداشت مادی، پژوهشگران را راهنمایی می‌کرد.

معصومی همدانی در پایان سخنانش از عمق علاقه فانی به کتاب گفت و به نقل قولی از او اشاره کرد:

روزی به شوخی از او پرسیدم چرا سال‌هاست به سفر خارجی نرفته است. پاسخ داد: «من با اطلس جغرافیایی سفر می‌کنم.»

جوانمرد استاد خواندن و غلبه بر تمایلات نفسانی

احمد مسجدجامعی، تعبیر «مرد دانا» را برای کامران فانی کاملاً شایسته دانست و آن را به «جوانمرد استاد خواندن» تکمیل کرد. وی شیوه برخورد فانی با نقدها را نکته‌ای شایسته تأمل خواند و خاطره‌ای از محمدحسن رجبی، شاگرد فانی، نقل کرد.

نمونه‌ای از تواضع علمی

مسجدجامعی نقل کرد که مرحوم فانی در مواجهه با مرحوم علی دوانی، که پیش‌تر نقدی بر آثار او نوشته بود، با نهایت تواضع از او تشکر کرده و گفته بود که نکات مطرح‌شده درست بوده و آن‌ها را در کار خود اعمال کرده است. ایشان سپس با دقت شگفت‌انگیزی، نخستین کتاب آقای دوانی را که در ۲۴ سالگی نوشته شده بود، تا آثار بعدی او را برشمرد و تصریح کرد که همه آن‌ها را خوانده است. این دقت و حافظه، مایه تحیر مرحوم دوانی شده بود.

مسجدجامعی تأکید کرد: «این خصلت سلیم‌النفس بودن، آقامنشی، جوانمردی و بزرگواریِ اخلاقی در شخصیت آقای فانی به‌راستی کم‌نظیر بود. او نقد دیگران نسبت به خود را با سعه‌صدر می‌پذیرفت و از آن می‌آموخت. آقای فانی بر تمایلات نفسانی غلبه داشت و همواره دانش و دانایی را بر هر امر دیگری مقدم می‌دانست.»

وسعت کم‌نظیر دانش و «دایرة‌المعارف متحرک»

فتح‌الله مجتبایی، ویژگی برجسته کامران فانی را وسعت کم‌نظیر دانشش دانست؛ دانشی که فراتر از تاریخ و فرهنگ ایران، جهان خارج را نیز شامل می‌شد. او گفت که فانی کتاب‌هایی را به دانشجویان معرفی می‌کرد که حتی اساتید از انتشار آن‌ها بی‌خبر بودند. مجتبایی فانی را «نمونه‌ای کامل از یک انسان شریف» توصیف کرد که ذره‌ای حسادت در وجودش نبود و رنج‌ها را در درون خود نگاه می‌داشت.

همکاری در پروژه‌های دانشنامه‌ای

علی‌اشرف صادقی نیز به همکاری‌های مختصری که با فانی داشته اشاره کرد. یکی از این همکاری‌ها در زمینه تألیف کتابی درباره ضبط اعلام خارجی به زبان فارسی بود که در آن، فانی و صادقی بر اساس معیارهایی مشخص، درباره ضبط و تلفظ نام‌ها تصمیم‌گیری می‌کردند. صادقی افزود: «ایشان از دانشنامه‌نگاران فعال نیز بودند؛ از جمله در تدوین دایرة‌المعارف تشیع و ویراستاری اصلی «دانشنامه دانش‌گستر». افزون بر این‌ها، ایشان آثاری از ادبیات اروپایی و آمریکایی را با نثری روان و بیانی سنجیده به فارسی ترجمه کرده بودند.»

جمشید کیانفر، دوست و همکار فانی، در بخش پایانی سخنان خود، از آشنایی با او در سال ۱۳۵۵ در مرکز خدمات کتابداری و همکاری‌های بعدی‌شان در کتابخانه ملی سخن گفت. وی فانی را به دلیل دانش شگفت‌انگیز در نسخه‌شناسی، شناخت خطوط و مکاتب هنری، شایسته عنوان «دایرة‌المعارف متحرک» دانست. کیانفر تأکید کرد: «کمتر مترجمی از نسل‌های بعد می‌توان یافت که به‌نوعی وامدار راهنمایی‌های آقای فانی یا استاد ایرج افشار نباشد.»

فانی: قربانی گسست سنت و قانون

ژاله آموزگار، ضمن اشاره به رواداری و یاری‌رسانی بی‌توقع فانی، نکته‌ای اجتماعی را مطرح کرد که شایسته توجه دولتمردان است. وی معتقد است جامعه ایران در وضعیتی میان سنت و تجدد قرار گرفته است و نظام سنتی حمایتگر دچار گسست شده، در حالی که قانون هنوز جایگزین مناسبی برای این حمایت‌ها نشده است.

آموزگار، مرحوم فانی را نمونه روشنی از پیامدهای این وضعیت گذار دانست و گفت: «ایشان نه همسر داشتند، نه فرزند، و نه شبکه خانوادگی گسترده‌ای که در سال‌های پایانی زندگی از ایشان حمایت کند. نتیجه این وضعیت، سال‌های پایانی زندگی‌ای شد که به‌راستی دردناک و غم‌انگیز بود.»

وی در پایان بر لزوم اندیشیدن جدی به این مسئله تأکید کرد:

یا باید سنت‌های حمایتی خود را تقویت کنیم، یا ساختارهای قانونی و مدنی را چنان سامان دهیم که هیچ انسانی، به‌ویژه در سال‌های پایانی عمر، در تنهایی و بی‌پناهی رها نشود.