چالش‌های گران‌ترین ادویه جهان در فارس: خام‌فروشی، کم‌آبی و نیاز ۵۰۰ میلیاردی

جایگاه ایران در تولید جهانی و وضعیت کشت در فارس

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، یکی از مستعدترین مناطق کشت زعفران در جهان محسوب می‌شود و مقام اول تولید زعفران دنیا را به خود اختصاص داده است. سطح زیر کشت زعفران در کشور بیش از ۱۳۰ هزار هکتار است که استان‌های خراسان رضوی و جنوبی پیشگام این عرصه هستند. سالانه حدود ۳۰۰ تن از این محصول به کشورهای حوزه خلیج فارس، اروپا و چین صادر می‌شود.

استان فارس؛ رتبه هفتم تولید زعفران

استان‌های خراسان رضوی، خراسان جنوبی، خراسان شمالی، اصفهان، کرمان، یزد و فارس به ترتیب مقام‌های اول تا هفتم سطح زیر کشت و تولید این محصول باارزش را در اختیار دارند. در استان فارس، مجموعاً ۱,۲۰۰ هکتار از اراضی زراعی به کشت زعفران اختصاص یافته که تولید سالانه آن به ۴,۵۰۰ کیلوگرم می‌رسد.

شهرستان استهبان با ۵۴۰ هکتار و میانگین تولید ۵.۴ کیلوگرم در هکتار، بیشترین سطح زیر کشت را در استان داراست و قطب تولید زعفران فارس محسوب می‌شود. در حال حاضر ۲۳ شهرستان استان پتانسیل کشت و توسعه زعفران را دارند که شهرستان‌های زیر از تولیدکنندگان عمده به شمار می‌روند:

• استهبان
• نی‌ریز
• مرودشت
• اقلید
• سپیدان
• سروستان

بر اساس برنامه هفتم توسعه، پیش‌بینی شده است که سالانه ۵۰ هکتار کشت جدید زعفران در استان انجام شود.

چالش‌های اصلی تولید: از خشکسالی تا خام‌فروشی

کشاورزان استان فارس، زعفران را نماد امید و تداوم زندگی در دل خاک خشک می‌دانند. با این حال، تولیدکنندگان با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم می‌کنند:

یکی از کشاورزان استهبان اظهار داشت: «زعفران استهبان به دلیل عطر و طعم، از انواع برتر زعفران در کشور است. امسال کمبود آب مهم‌ترین معضل ما برای کاشت و برداشت بود. نیاز کم این گیاه به آب، دلیل تداوم کشت آن است و اگر دولت در سال‌های کم‌بارش آب کمکی ارائه دهد، سطح زیر کشت بالاتر خواهد رفت.»

ضعف در فرآوری و بسته‌بندی

عدم مکانیزه بودن کاشت، کمبود کارگر ماهر برای پاک کردن محصول، نبود شرکت‌های بسته‌بندی و عدم وجود خرید تضمینی از مهم‌ترین موانع تولید زعفران است. متأسفانه به دلیل نبود زیرساخت‌های فرآوری و بسته‌بندی مناسب، زعفران استان فارس به‌صورت خام و فله‌ای از استان خارج می‌شود. افزایش ارزش افزوده و درآمدزایی چشمگیر برای فارس، در گرو ایجاد صنایع فرآوری، بسته‌بندی و تکمیل چرخه تولید و عرضه است.

همچنین، آفت لارو پیازخوار در مزارع استهبان در برخی سال‌ها خسارات زیادی به بار می‌آورد و هنوز پژوهش دقیقی برای رفع این آفت انجام نشده است. یکی دیگر از کشاورزان به کمبود صنایع تبدیلی اشاره کرد و گفت: «متأسفانه حتی یک دستگاه مربوط به صنایع تبدیلی در استهبان نداریم و اگر سال پربارشی داشته باشیم، کشاورزان به مشکل برمی‌خورند.»

این کشاورز همچنین به مسئله نیروی کار اشاره کرد و افزود: «اگر کارگاه‌های مکانیزه زعفران‌پاک‌کنی توسعه پیدا کند، مشکل کمبود کارگر در سال‌های پربارش رفع می‌شود.»

هزینه تولید و ارزش اقتصادی زعفران

مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان فارس، جزئیات مهمی درباره اقتصاد کشت زعفران ارائه کرد:

• هزینه احداث: هزینه احداث هر هکتار زعفران حدود یک میلیارد تومان است که بخش عمده آن مربوط به خرید پیاز زعفران در سال اول است.
• دوره اقتصادی: مزارع زعفران از سال سوم وارد فاز اقتصادی می‌شوند و عمر مفید آن‌ها شش سال است.
• ارزش اقتصادی: ارزش هر کیلوگرم زعفران ممتاز بین ۱۶۰ تا ۱۸۰ میلیون تومان برآورد می‌شود.
• مصرف پیاز: میزان مصرف پیاز زعفران برای احداث یک هکتار، بسته به روش سنتی یا مکانیزه، بین پنج تا ۱۰ تن متغیر است.

لازم به ذکر است که قیمت فروش زعفران در سال جاری نسبت به سال گذشته دو برابر شده و حدود مثقالی یک میلیون و دویست هزار تومان نیز به فروش رسیده است.

اقدامات و برنامه‌های توسعه‌ای جهاد کشاورزی

سازمان جهاد کشاورزی استان فارس برای حمایت از تولیدکنندگان زعفران، اقدامات و برنامه‌های آتی را تشریح کرده است:

اقدامات شاخص انجام‌شده

از جمله اقدامات انجام‌شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. معرفی متقاضیان برای تأمین پیاز (به‌طور میانگین ۲۰۰ تن در سال) از استان‌های خراسان رضوی و جنوبی.
2. تأمین تسهیلات ارزان‌قیمت و تخصیص یارانه به متقاضیان واجد شرایط.
3. برگزاری کلاس‌ها و دوره‌های آموزشی از کاشت تا برداشت و خشک‌کردن.
4. حمایت از خرید دستگاه‌های کاشت پیاز و خشک‌کن کلاله.
5. معرفی و تجلیل از تولیدکنندگان نمونه استانی.

برنامه‌های آتی و نیاز اعتباری

مهم‌ترین برنامه‌های آتی سازمان شامل توسعه مزارع با تأکید بر نیاز آبی کم گیاه، پیگیری تأمین پیاز مرغوب و استاندارد، تأمین تسهیلات تولید، خشک‌کردن و فرآوری، و اجرای طرح بهبود کیفیت و ارتقای شناسه زعفران است.

برای پوشش سطح توسعه، برداشت، خشک‌کردن و بسته‌بندی، اعتباری حدود ۵۰۰ میلیارد تومان در قالب تسهیلات کم‌بهره مورد نیاز است.

مزایای اقتصادی و چالش‌های اقلیمی

کشت زعفران به دلیل مزایایی چون کاهش هزینه کاشت، کم‌آب‌بر بودن و صرفه اقتصادی بالا، از اولویت‌های سازمان جهاد کشاورزی استان فارس است. این محصول علاوه بر تأمین نیاز داخلی، امکان صادرات و ارزآوری را فراهم می‌آورد که در صورت وجود صنایع فرآوری، سود آن دوچندان خواهد شد.

زعفران استهبان به دلیل کیفیت، ارگانیک بودن و عطر و طعم بی‌نظیر، شهرت جهانی دارد و گزینه‌ای مناسب برای کشت در شرایط خشکسالی و اقلیم خشک است. با این حال، چالش‌های دیگری نیز وجود دارد:

• هزینه‌های اولیه بالای احداث مزارع.
• نبود برند معتبر تولید و صادرات.
• کاهش منابع تأمین آب و تأثیر خشکسالی‌های پیاپی و تغییر اقلیم.
• افزایش طول دوره گرمایی ناشی از خشکسالی.
• موانع صادراتی و ضعف در فرآوری.