استاد دانشگاه فردوسی: بی‌مهری به علوم سیاسی، توسعه پایدار ایران را به خطر می‌اندازد

تاریخچه و اهمیت علوم سیاسی در مسیر مدرنیته ایران

نجف‌زاده با اشاره به سابقه تاریخی این رشته در کشور، بیان کرد: «ایران پیش از آنکه مدرن شود و مدرنیته را به‌مثابه یک راهبرد کلان برای پیشرفت کشور انتخاب کند، دارای مدرسه علوم سیاسی بوده است.» این موضوع نشان‌دهنده اهمیت بسیار بالای این رشته نزد بنیان‌گذاران قانون اساسی و پدران روشنفکری ایران است. مدرسه علوم سیاسی که در دوره قاجار تأسیس شد، نه تنها نقطه آغازی برای ورود آموزش عالی مدرن به کشور بود، بلکه بعدها نقش بسیار مهمی در تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران ایفا کرد.

نقش علوم سیاسی در جلوگیری از فروپاشی اجتماعی

وی جایگاه علوم انسانی و علوم سیاسی در توسعه کشور را بی‌بدیل دانست و افزود: بدون تردید علوم انسانی و به‌ویژه علوم سیاسی نقش بسیار مهمی در ترقی و پیشرفت کشورها دارند. این اهمیت محدود به ایران نیست؛ در غرب نیز متفکرانی چون توماس هابز در کتاب مشهور خود، «بهیموت»، به‌صراحت مطرح کردند که:

آموزش دانش سیاسی می‌تواند از جنگ‌های داخلی، فروپاشی دولت‌ها و فروپاشی اجتماعی جلوگیری کند.

به باور هابز، یکی از مهم‌ترین دلایلی که جوامع به قوام و رفاه نمی‌رسند، کمبود آموزش دانش سیاسی به شهروندان است. در واقع، بدون این آموزش، اساساً شهروند شکل نمی‌گیرد. از همین رو باید به رشته علوم سیاسی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رشته‌ها که مسئولیت آموزش دانش سیاسی به جامعه را بر عهده دارد، نگریست.

مقاومت تاریخی جامعه در برابر مدرنیته

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی به تجربه تاریخی ایران در مواجهه با ابزارهای مدرن اشاره کرد و گفت: جامعه ایران در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در مواجهه با مدرنیته، واکنش‌های مقاومتی جدی از خود نشان داده است. این مقاومت ریشه در ساختارهای فکری و فرهنگی جامعه داشت؛ ساختارهایی که تا حد زیادی مبتنی بر خرافات و موانع رفتاری بودند. در دوره قاجار، بخش قابل‌توجهی از رفتارهای روزمره مردم متأثر از باورهای خرافی بود.

وی تصریح کرد: گسترش دانشگاه‌ها و توسعه فضای روشنفکری در جامعه به‌تدریج این پوسته خرافی را زدود و جامعه ایران را به این درک رساند که مدرنیته امری مثبت و مفید است. در این میان، علوم انسانی و علوم سیاسی نقش توجیه‌گر و تبیین‌کننده این تغییر نگرش را بر عهده داشتند.

راهکارهای دانش سیاسی برای حل تضاد دولت و جامعه

نجف‌زاده با اشاره به تضاد تاریخی میان دولت و جامعه در ایران، بیان کرد: اگر یک برش تاریخی از تحولات ایران داشته باشیم، می‌بینیم که تضاد میان دولت و جامعه از همان ابتدا وجود داشته است. یکی از مهم‌ترین دلایلی که باعث شکست دولت‌ها و ناکامی آن‌ها در تحقق اهدافشان می‌شود، همین تضاد است و علوم سیاسی این توانایی را دارد که چنین تضادهایی را بهتر درک کند و برای حل آن‌ها راه‌حل ارائه دهد.

وی افزود: امروز بخش عمده‌ای از پایان‌نامه‌های دانشجویان علوم سیاسی معطوف به حل مسائل واقعی جامعه است. این مسائل شامل موارد کلیدی زیر است:

• رابطه دولت و جامعه
• بحران‌های حکمرانی
• توسعه و عدالت اجتماعی
• مشارکت سیاسی

لذا این دانش سیاسی است که جامعه را برای رشد، ترقی و پیشرفت آماده می‌کند.

ماهیت فلسفی و نقش مشاوره‌ای علوم سیاسی

این استاد دانشگاه با تأکید بر ماهیت فلسفی علوم سیاسی، خاطرنشان کرد: علوم سیاسی وظیفه کشف راهبردها و استراتژی‌ها را بر عهده دارد و می‌تواند کژی‌ها و راستی‌ها را نشان دهد. نباید فراموش کنیم که علوم سیاسی در حقیقت یکی از نخستین رشته‌های فلسفی در تاریخ بشر است و هنوز اندیشه‌های افلاطون و ارسطو، به‌عنوان پدران این رشته، در دانشگاه‌های معتبر جهان تدریس می‌شود.

وی در خصوص جایگاه دانش سیاسی در سیاست‌گذاری گفت: «مهم نیست که سیاستمداران الزاماً دانش‌آموخته علوم سیاسی باشند؛ نکته اساسی این است که دانشمندان و متخصصان این حوزه باید به سیاستمداران مشورت دهند.» سیاستمداران به‌تنهایی درک عمیقی از راهبردها، استراتژی‌ها، تضادها و نقاط ضعف ندارند و ناگزیر باید به انباشت دانش سیاسی تولیدشده در دانشگاه‌ها مراجعه کنند؛ دانشی که متأسفانه کمترین توجه به آن می‌شود.

ضرورت بازگشت به دانش سیاسی در جهان متحول

نجف‌زاده با اشاره به تحولات پرشتاب جهانی، اظهار کرد: در عرصه روابط بین‌الملل نمی‌توان چشم‌وگوش‌بسته حرکت کرد. اگر درکی از محیط بین‌الملل نداشته باشیم، چگونه می‌توانیم منافع ملی ایران را در این جهان متضاد و متغیر حفظ کنیم؟ جامعه ایران نیز جامعه‌ای به‌شدت متحول است و تغییرات عمیق معرفت‌شناسی، راهبردی و نسلی را تجربه می‌کند.

وی در پایان تأکید کرد: راهی جز بازگشت به علوم سیاسی و علوم انسانی وجود ندارد. این بازگشت به معنای دخالت مستقیم در سیاست نیست، بلکه به تعبیر سقراط، نوعی هشدار دادن نسبت به بحران‌ها و خطراتی است که جامعه و کشور را تهدید می‌کند. برای حفظ ایران در جهانی که با شتاب در حال تغییر است، ناچاریم هوشمندانه، مبتنی بر گزاره‌های علمی و آینده‌نگرانه حرکت کنیم و این مهم بدون اتکا به علوم سیاسی ممکن نخواهد بود.