جشنواره اقوام ایران‌زمین در گرگان؛ نقد تقلیل هویت‌های قومی به نماد و کالای فرهنگی

تلاقی فرهنگ‌ها: حضور ملی و بین‌المللی

این جشنواره میزبان طیف گسترده‌ای از اقوام ایرانی از نقاط مختلف کشور بود که شامل ترکمن، سیستانی، بلوچ، قزلباش، کرمانج، مازنی، گیلک، لر، کرد، عرب، ترک و تات می‌شدند. علاوه بر این، حضور گروه‌هایی از کشورهای تاجیکستان، ازبکستان و قزاقستان بُعد بین‌المللی این رویداد را تقویت کرد.

محل برگزاری نمایشگاه‌های گرگان، شامل سالن‌هایی برای مراسم افتتاحیه، شب‌های فرهنگی، اجرای موسیقی‌های محلی و رقص اقوام بود. همچنین در سالن‌های همجوار، غرفه‌های متعددی به نمایش و عرضه صنایع دستی، معرفی بوم‌گردی‌ها و بخش مشارکت‌های سرمایه‌گذاری اختصاص داشت. در فضای بیرونی نمایشگاه نیز غرفه‌هایی برای عرضه محصولات شهرستان‌ها، عمدتاً خوراکی‌های سنتی و صنایع دستی، برپا شده بود که با استقبال گسترده مردمی همراه بود.

فراتر از نمایش: آموزش و دیپلماسی فرهنگی

تمرکز اصلی جشنواره بر گردشگری، صنایع‌دستی، سوغات و خوراکی‌های سنتی قرار داشت؛ رویکردی که اگرچه به رونق اقتصادی فرهنگ و گردشگری کمک می‌کند، اما هم‌زمان این پرسش را مطرح می‌سازد که آیا هویت‌های قومی در این فرآیند، به «کالاهای فرهنگی» تقلیل نمی‌یابند؟

در حاشیه جشنواره، برگزاری کارگاه‌های تخصصی نشان داد که این رویداد ظرفیت تبدیل شدن به بستری آموزشی و پژوهشی را دارد. این کارگاه‌ها موضوعاتی متنوعی را پوشش دادند، از جمله:

• شموشه‌بافی در معماری روستایی
• پوشاک اقوام
• نقش هوش مصنوعی در گردشگری

همچنین، برگزاری شب‌های فرهنگی مشترک با کشورهای آسیای میانه، مانند شب فرهنگی ایران و قزاقستان و مشارکت هنرمندان ازبکستان، نشان داد که جشنواره فرهنگ اقوام ایران‌زمین می‌تواند به ابزاری مؤثر برای دیپلماسی فرهنگی منطقه‌ای تبدیل شود؛ دیپلماسی‌ای که ریشه در پیوندهای تاریخی ایران با حوزه تمدنی آسیای میانه دارد.

نقد جدی: محدود شدن بازنمایی به «نمادها»

در بسیاری از جشنواره‌های اقوام، بازنمایی هویت‌های قومی اغلب به سطح «نمادها» محدود می‌شود. عناصر دیداری و زودفهم مانند لباس‌های محلی، غذاهای سنتی، موسیقی و صنایع‌دستی در مرکز توجه قرار می‌گیرند؛ عناصری که تنها سطح بیرونی فرهنگ را بازتاب می‌دهند.

این رویکرد، قومیت‌ها را به مجموعه‌ای از نشانه‌های تزئینی تقلیل می‌دهد. هویت قومی، در واقع، حاصل قرن‌ها زیست تاریخی، تعامل با جغرافیا، زبان، باورهای آئینی، ساختارهای اجتماعی و تجربه مواجهه با تحولات سیاسی و اقتصادی است؛ لایه‌هایی عمیق که کمتر مجال بروز در قالب غرفه‌های جشنواره‌ای پیدا می‌کنند.

محدود شدن معرفی اقوام به نمادها، این خطر را به همراه دارد که فرهنگ‌های زنده و پویا، به تصویری موزه‌ای و متعلق به گذشته تقلیل یابند و از پرداختن به زندگی امروز اقوام، مسائل معاصر و نقش آن‌ها در ایران امروز غفلت شود. در چنین وضعیتی، مخاطب با «ظاهر» اقوام آشنا می‌شود، اما از «داستان» و عمق هویت آن‌ها بی‌خبر می‌ماند.

راهکارها: عبور از فروش و روایتگری عمیق

اگر قرار است جشنواره‌های اقوام نقش واقعی در معرفی فرهنگ‌های ایران‌زمین ایفا کنند، نباید صرفاً به محل فروش صنایع دستی و عرضه سوغات و خوراکی‌های محلی تقلیل پیدا کنند. برای دستیابی به شناخت ماندگار و عمیق فرهنگی، توجه به چند محور اساسی ضروری است:

• معرفی مسیرهای تاریخی، مهاجرت و سکونت اقوام و نقش آن‌ها در شکل‌گیری هویت ملی.
• پرداختن به ادبیات شفاهی، داستان‌ها، ضرب‌المثل‌ها و ساختارهای زبانی هر قوم.
• نمایش زندگی امروز، تحولات اجتماعی، چالش‌ها و نقش اقوام در توسعه معاصر ایران.
• حضور فعال پژوهشگران و دانشگاهیان در کنار هنرمندان و فعالان فرهنگی.

همچنین، ثبت و انتشار محتوای تولیدشده در قالب مستند کوتاه، کتابچه‌های فرهنگی و پلتفرم‌های دیجیتال، معرفی اقوام را از یک تجربه مقطعی به فرآیندی ماندگار تبدیل می‌کند. در این راستا، حضور هنرمندان پیشکسوتی چون «بی بی رحیمه» جاجیم‌باف از روستای زیارت در کنار غرفه‌داران، نمونه‌ای از روایتگری هویتی بود که می‌توانست تجربه مخاطب را از هر قوم پرمعناتر سازد.