زنگ خطر برای میراث جهانی: واگذاری طبقه دوم نقش جهان به بخش خصوصی، مرز باریک احیا و بهره‌کشی

تأیید طرح مرمت و واگذاری اجرای احیای طبقه دوم میدان تاریخی نقش جهان اصفهان به بخش خصوصی توسط صندوق احیا، موجی از نگرانی را در میان متخصصان، معماران و کنشگران میراث فرهنگی برانگیخته است. این تصمیم حساس برای یکی از نخستین آثار ثبت جهانی ایران، چالشی جدی در حفظ اصالت هویتی آن ایجاد کرده است. در حالی که متولیان طرح بر ضرورت خروج این بخش از وضعیت نیمه‌متروکه تاکید دارند، منتقدان نسبت به غلبه نگاه اقتصادی بر این اثر ثبت جهانی هشدار می‌دهند.

نقش جهان؛ میراث مشترک بشریت، نه ابزار درآمدزایی

جایگاه جهانی و تاریخی طبقه دوم میدان

میدان نقش جهان نه تنها قلب تاریخی اصفهان، بلکه یکی از نخستین آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو است؛ اثری که نماد تمدن ایرانی محسوب می‌شود. مریم قاسمی سیچانی، معمار و عضو هیئت علمی دانشگاه، با تاکید بر جایگاه منحصربه‌فرد این میدان اظهار کرد که نقش جهان میراث مشترک بشریت است و سندی زنده از تاریخ معماری، شهرسازی و فرهنگ ایران به شمار می‌رود.

وی افزود: طبقه دوم میدان از ابتدا بخشی فعال از این ساختار بوده و صرفاً یک فضای تزئینی نبوده است. بر اساس سفرنامه‌های تاریخی، این طبقه محلی برای تماشای آئین‌ها، بازی چوگان، جشن‌ها و رویدادهای اجتماعی بوده و در مناسبت‌هایی چون نیمه شعبان، به یکی از زنده‌ترین فضاهای شهری دوران خود تبدیل می‌شده است.

این معمار با اشاره به تخریب‌های تاریخی پس از سقوط صفویه، یادآور شد که احیای طبقه دوم در دهه‌های گذشته، مرهون تلاش‌های معماران برجسته‌ای چون زنده‌یاد دکتر باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی بوده که بر پایه اسناد تاریخی و با رویکرد مرمت علمی انجام شده است.

هشدارها درباره غلبه نگاه اقتصادی و سودمحوری

مرز باریک میان احیای فرهنگی و بهره‌برداری تجاری

کارشناسان تاکید می‌کنند که متروکه ماندن بناهای تاریخی خود نوعی تخریب تدریجی است و طبقه دوم ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یک فضای فرهنگی زنده دارد، اما این احیا باید کاملاً کنترل‌شده و مبتنی بر مطالعات عمیق باشد. قاسمی سیچانی هشدار داد: «آنچه موجب نگرانی جدی است، غلبه نگاه اقتصادی و سودمحور بر تصمیم‌گیری‌هاست. میدان نقش جهان جای آزمون و خطا نیست و هرگونه واگذاری بدون ضابطه می‌تواند به آسیب‌های جبران‌ناپذیر منجر شود.»

وی افزود: تجربه‌های نامتناسب در مجموعه‌های تاریخی، مانند برخی کاربری‌های کاخ عالی‌قاپو، نشان داده است که فقدان پیوست فرهنگی و نظارت دقیق، چگونه می‌تواند به اصالت فضا آسیب بزند. این فضا چشم اصفهان و نماد هویتی ایران در جهان است و تصمیم‌گیری درباره آن باید با مشارکت گسترده متخصصان انجام شود.

میدان نقش جهان نباید به دستگاه تولید درآمد برای یک مجموعه خاص تبدیل شود، بلکه باید به ابزاری برای ارتقای جایگاه فرهنگی اصفهان و ایران در سطح جهانی بدل شود. غلبه نگاه اقتصادی بر چنین فضای حساسی می‌تواند به تضعیف هویت تاریخی آن منجر شود.

تجربه‌های تلخ گذشته و تضاد با ضوابط حقوقی

عملکرد صندوق احیا و نمونه‌های ناموفق واگذاری

محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش ملی نجات بناها و بافت‌های تاریخی ایران، با نگاهی هشداردهنده، مسئله اصلی را نوع نگاه به بهره‌برداری دانست. وی تصریح کرد که مدل واگذاری بناها از طریق مزایده توسط صندوق احیا، بخش خصوصی را به سمت بیشینه‌سازی سود اقتصادی سوق می‌دهد. کلانتری تاکید کرد:

• میدان نقش جهان را نمی‌توان با خانه‌های تاریخی یا بناهای متأخر مقایسه کرد؛ این اثر، قلک اقتصادی نیست، بلکه بخشی از هویت تمدنی ایران است.
• منشور گردشگری ایکوموس تصریح دارد که استفاده بی‌رویه از بناهای تاریخی به بهانه گردشگری، به تخریب آن‌ها منجر می‌شود.
• تبدیل طبقه دوم به فضاهایی مانند کافی‌شاپ یا رستوران، نیازمند مداخلات گسترده خدماتی و تغییر در بارگذاری جمعیتی است که اصالت اثر را مخدوش می‌کند.

وی به تجربه‌های نگران‌کننده صندوق احیا اشاره کرد، از جمله واگذاری‌هایی که منجر به بلاتکلیفی طولانی‌مدت پروژه‌ها (مانند عمارت مسعودیه) شده‌اند. همچنین، خانه بروجردی‌ها نمونه‌ای است که طبق ضوابط نباید به بخش خصوصی واگذار می‌شد، اما با توجیه کمبود منابع مالی، مسیر واگذاری در پیش گرفته شد.

جایگاه حقوقی میدان نقش جهان

کلانتری همچنین بر جایگاه حقوقی میدان نقش جهان تاکید کرد و گفت: این میدان از نخستین آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو و طبق قوانین ملی، در زمره نفایس میراث فرهنگی قرار می‌گیرد. نفایس میراثی اصولاً حق واگذاری به بخش خصوصی را ندارند و متولی آن‌ها باید دولت باقی بماند.

زنگ خطر برای آینده نقش جهان

مهدی جعفری نوگرایی، کنشگر میراث فرهنگی، نیز با اشاره به تجربه‌های ناموفق واگذاری در استان اصفهان، از جمله واگذاری بخش‌هایی از کاخ عالی‌قاپو و تبدیل آن به کافی‌شاپ، این اقدام را نمونه‌ای آشکار از مخدوش شدن شأن یک بنای ملی دانست. وی پرسید که آیا درآمد حاصل از چنین فعالیت‌هایی، در برابر آسیبی که به هویت تاریخی بنا وارد می‌شود، قابل توجیه است؟

این کنشگر تاکید کرد که حضور بخش خصوصی، به‌ویژه در بناهای شاخص، همواره با فشار برای درآمدزایی و مداخله بیشتر همراه بوده و واگذاری طبقه دوم میدان نقش جهان، حتی با تعهد به عدم آسیب، در عمل غیرقابل تضمین است؛ زیرا تضاد منافع و فشار اقتصادی، در نهایت به مداخلاتی منجر خواهد شد که کنترل آن از دست متولیان خارج می‌شود.

تصمیم امروز، میراث فردا را می‌سازد

مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده نشان می‌دهد که نگرانی اصلی، نه مخالفت با مرمت، بلکه هشدار نسبت به نوع بهره‌برداری و واگذاری است. کارشناسان تاکید دارند که احیای طبقه دوم اگر بدون شفافیت، نظارت تخصصی و تعریف کاربری کاملاً فرهنگی انجام شود، می‌تواند به تکرار تجربه‌های تلخ گذشته بینجامد.

میدان نقش جهان یک سرمایه ملی است و باید از هرگونه نگاه درآمدزای کوتاه‌مدت مصون بماند. حفظ طبقه دوم در جایگاه پیوست بصری و فرهنگی این مجموعه، عاقلانه‌ترین تصمیم برای صیانت از میراثی است که متعلق به همه ایرانیان و نسل‌های آینده است.