هرج‌و‌مرج ترافیکی تهران؛ ۹۷٪ دوربین‌ها خاموش و افزایش ۵۰٪ تصادفات فوتی

بحران خاموشی دوربین‌ها و آمار تکان‌دهنده تصادفات

بر اساس گزارش‌های رسمی، از حدود ۱۵۰۰ دوربین رهگیری ثبت تخلفات رانندگی در تهران، تنها ۵۰ دوربین فعال هستند. این نقص فنی گسترده به عنوان مهم‌ترین عامل در افزایش تخلفات رانندگی و تشدید تصادفات درون‌شهری شناخته می‌شود.

جانشین پلیس راهور تهران بزرگ اعلام کرده است که تعداد تصادفات فوتی موتورسیکلت‌سواران در پایتخت طی هشت ماه گذشته، در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، ۵۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش چشمگیر تخلفات، بیش از هر چیز ناشی از خاموش بودن «چشم کنترل ترافیک» است که عملاً مسیر را برای گسترش بی‌نظمی در تخلفات ترافیکی باز کرده است.

رایج‌ترین تخلفات موتورسواران

• حرکت در خلاف جهت (حتی در بزرگراه‌ها)
• عبور از پیاده‌رو
• ورود به خطوط ویژه
• حمل بار غیرمتعارف
• عدم استفاده از کلاه ایمنی

با وجود معضل جدی خاموشی گسترده سامانه‌های رهگیری تخلفات، تهران در گذشته تجربه موفقی در حوزه رهگیری هوشمند ترافیک داشته که احیای آن می‌تواند مدیریت شهری را در پیشگیری از بخش زیادی از تخلفات یاری رساند.

معمای قراردادهای سنتی: تعارض منافع در نگهداری

مهرداد تقی‌زاده، معاون اسبق حمل‌ونقل وزارت راه و شهرسازی، در گفت‌وگویی به بررسی راز تجربه موفق هوشمندسازی ترافیک در دهه ۸۰ پرداخته است. او توضیح می‌دهد که در طرح اولیه نصب دوربین‌های کنترل محدوده ترافیکی، پس از تعیین دقیق مشخصات فنی، پرسش کلیدی درباره تضمین نگهداری و تعمیرات مطرح شد.

در مدل سنتی، پاسخ اولیه این بود که قرارداد جداگانه‌ای برای نگهداری منعقد شود و هزینه تعمیرات به صورت موردی پرداخت گردد. اما این سوال اساسی مطرح شد که آیا در چنین مدلی، پیمانکار نگهداری انگیزه‌ای برای سالم ماندن طولانی‌مدت تجهیزات دارد؟

جمع‌بندی این بحث روشن بود: وقتی درآمد پیمانکار از محل تعمیرات تأمین می‌شود، خرابی تجهیزات به معنای ایجاد درآمد است و سالم ماندن آن‌ها منجر به کاهش درآمد می‌شود. این مدل با یک «تعارض منافع ساختاری» مواجه است و احتمال خرابی‌های مکرر در آن بالاست. علاوه بر این، نگرانی‌هایی در مورد اصالت تجهیزات و عدم توانایی کامل نظام نظارت در حذف ریسک تأیید تجهیزات غیراصل وجود داشت.

راهکار تحول‌آفرین: قرارداد مبتنی بر عملکرد (PBC)

راهکار اجرا شده در شهرداری تهران، مبتنی بر «تغییر منطق قرارداد» بود. به جای انتخاب پیمانکار برای خرید و نصب و سپس پرداخت هزینه تعمیرات، مدل «انتخاب سرمایه‌گذار» پیشنهاد شد. در این الگو:

• شهرداری هزینه‌ای بابت خرید تجهیزات نمی‌پردازد.
• سرمایه‌گذار مسئول خرید، نصب، بهره‌برداری، نگهداری و تعمیرات است.
• پرداخت شهرداری نه بر اساس خرید یا تعداد تعمیرات، بلکه به ازای هر عکس معتبر ثبت‌شده انجام می‌شود.

منطق این مدل، نه صرفاً تأمین مالی، بلکه «تضمین کیفیت عملکرد» بود. در این ساختار، اگر دوربین کار نکند یا نگهداری نشود، اولین متضرر سرمایه‌گذار است؛ زیرا تا زمانی که تصویری ثبت نشود، پرداختی صورت نمی‌گیرد. به همین دلیل، سرمایه‌گذار انگیزه دارد بهترین تجهیزات را انتخاب کرده و خرابی‌ها را در کوتاه‌ترین زمان ممکن رفع کند. ارزیابی‌ها چند سال بعد نشان داد که درصد خرابی دوربین‌ها عملاً به نزدیک صفر رسیده بود.

این مدل که در ادبیات جهانی با عنوان Performance-Based Contract (PBC) یا «قرارداد مبتنی بر عملکرد» شناخته می‌شود، پس از موفقیت در حوزه ترافیکی، به سایر بخش‌ها از جمله دوربین‌های کنترل سرعت، پارک‌مترها، و سیستم بلیت مترو نیز تسری یافت.

کاربرد PBC فراتر از ترافیک

تقی‌زاده تأکید کرد که کاربرد PBC محدود به دوربین‌های ترافیکی نیست و در پروژه‌های زیرساختی مانند آسفالت، راه‌سازی و معابر شهری نیز قابل اجراست. او یکی از دلایل اصلی خرابی گسترده آسفالت‌ها را تفکیک مسئولیت بین پیمانکاران زیرسازی و روسازی دانست.

در مدل PBC، یک پیمانکار مسئول ساخت، بهره‌برداری و نگهداری کل مسیر است و درآمد او به سالم بودن معبر وابسته است. در این چارچوب، می‌توان برای جاده‌های بدون عوارض نیز قراردادهای بلندمدت (مثلاً ۲۰ ساله) تعریف کرد و سالانه مبلغ ثابتی را متناسب با تورم، نه بابت رفع خرابی، بلکه بابت سالم بودن مسیر به پیمانکار پرداخت کرد.

به گفته وی، تا زمانی که پروژه‌های شهری و برون‌شهری به سمت قراردادهای مبتنی بر عملکرد حرکت نکنند، دستیابی به کیفیت پایدار و سلامت مستمر تجهیزات ممکن نخواهد بود.