تحولات بزرگ علمی در سال ۲۰۲۶؛ از هوش مصنوعی تا ماموریت‌های فضایی و ویرایش ژن

هوش مصنوعی و جهش‌های علمی

پژوهش‌های مبتنی بر هوش مصنوعی (AI) با جهش‌های بزرگی که در سال‌های اخیر داشته‌اند، آمده‌اند که بمانند. انتظار می‌رود «عامل‌های هوش مصنوعی» که چندین مدل زبانی بزرگ (LLM) را برای انجام فرایندهای پیچیده و چندمرحله‌ای ترکیب می‌کنند، به‌طور گسترده‌تری به کار گرفته شوند. برخی از این سامانه‌ها قادر خواهند بود حتی با نظارت انسانی اندک کار کنند.

سال پیشِ‌رو ممکن است حتی شاهد نخستین پیشرفت‌های علمیِ پیامددار باشیم که به‌طور مستقیم توسط هوش مصنوعی به دست آمده‌اند. با این حال، استفاده سنگین‌تر می‌تواند ناکامی‌های جدی برخی از این سامانه‌ها را نیز آشکار کند. پژوهشگران پیش‌تر خطاهایی از جمله حذف داده‌ها را گزارش کرده‌اند که عامل‌های هوش مصنوعی مستعد آن هستند.

فراتر از مدل‌های زبانی بزرگ

سال آینده همچنین شاهد ظهور روش‌هایی خواهد بود که فراتر از مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) می‌روند؛ مدل‌هایی که آموزش آن‌ها پرهزینه است. رویکردهای جدیدتر بر طراحی مدل‌های هوش مصنوعیِ کوچک‌مقیاس تمرکز دارند که:

• از مجموعه محدودی از داده‌ها یاد می‌گیرند.
• می‌توانند در حل معماهای استدلالیِ خاص تخصص پیدا کنند.
• متن تولید نمی‌کنند، بلکه نمایش‌های ریاضیِ اطلاعات را پردازش می‌کنند.

لازم به ذکر است که امسال، یکی از این مدل‌های بسیار کوچک توانست در یک آزمون منطقی، مدل‌های زبانی عظیم را شکست دهد.

شتاب در درمان‌های ژنی و پزشکی

ویرایش ژن شخصی‌سازی‌شده

سال ۲۰۲۶ ممکن است شاهد آغاز دو کارآزمایی بالینی مهم برای توسعه درمان‌های ژنیِ شخصی‌سازی‌شده برای کودکانی با اختلالات ژنتیکی نادر باشیم. این تلاش‌ها ادامه درمان موفقیت‌آمیز کی‌جی مولدون است که درمانی مبتنی بر کریسپر دریافت کرد که به‌طور اختصاصی برای اصلاح جهشِ بیماری‌زای خاص او طراحی شده بود.

یکی از گروه‌های پژوهشی قصد دارد برای اجرای کارآزمایی‌ای در فیلادلفیا، ایالت پنسیلوانیا، مجوز بگیرد که ویرایش ژن را در کودکان بیشتری با اختلالات متابولیک نادر آزمایش خواهد کرد. این بیماری‌ها ناشی از تغییرات در هفت ژن هستند که می‌توان آن‌ها را با همان نوع ویرایش ژنیِ به‌کاررفته در درمان مولدون هدف قرار داد. گروه دیگری نیز امیدوار است کارآزمایی مشابهی را برای اختلالات ژنتیکیِ سیستم ایمنی آغاز کند.

کارآزمایی عظیم تشخیص سرطان

انتظار می‌رود نتایج یک کارآزمایی بالینی عظیم در بریتانیا درباره یک آزمایش خونِ واحد که می‌تواند حدود ۵۰ نوع سرطان را پیش از بروز علائم شناسایی کند، گزارش شود. این آزمایش به دنبال قطعاتی از دی‌ان‌ای می‌گردد که سلول‌های سرطانی وارد جریان خون می‌کنند و می‌تواند نوع بافت یا اندام منشأ سیگنال را مشخص کند. این کارآزمایی بیش از ۱۴۰ هزار شرکت‌کننده داشت و در صورت امیدبخش بودن نتایج، مقامات بهداشتی بریتانیا قصد دارند این ابزار را در سراسر بیمارستان‌ها به کار گیرند.

در ماه آوریل، بزرگ‌ترین به‌روزرسانی مقررات مربوط به کارآزمایی‌های بالینی در بریتانیا طی دو دهه گذشته اجرایی خواهد شد. هدف این تغییرات، تسریع پژوهش و کاهش زمان رسیدن درمان‌های امیدبخش به دست نیازمندان است.

ترافیک سنگین در فضا

سال آینده یک سال پرکار دیگر برای ماموریت‌های ماه خواهد بود و فراتر از آن، کاوش مریخ و سیارات دوردست نیز در دستور کار قرار دارد.

بازگشت انسان به مدار ماه

ماموریت آرتمیس ۲ ناسا، چهار فضانورد را با فضاپیمای اوریون برای پرواز به دور ماه اعزام خواهد کرد. این پرواز ۱۰ روزه، نخستین ماموریت سرنشین‌دار به ماه از دهه ۱۹۷۰ تاکنون است و به آماده‌سازی برای ماموریت‌های بعدی فرود بر سطح ماه کمک خواهد کرد.

چین نیز در حال آماده‌سازی برای پرتاب ماموریت بعدی از مجموعه کاوشگرهای ماه خود، چانگ‌ ای-۷، در ماه اوت است. هدف این ماموریت فرود در نزدیکی قطب جنوب ماه است؛ منطقه‌ای که به دشوار بودن فرود مشهور است. اگر چانگ‌ای-۷ به فرودی موفق دست یابد، به جست‌وجوی یخ آب و مطالعه «ماه‌لرزه‌ها» خواهد پرداخت.

کاوش قمرهای مریخ و سیاره‌های همزاد زمین

در این سال، ژاپن ماموریت «کاوش قمرهای مریخ» (MMX) را برای بازدید از دو قمر این سیاره، فوبوس و دیموس، پرتاب خواهد کرد. این فضاپیما نمونه‌هایی از سطح فوبوس جمع‌آوری کرده و در سال ۲۰۳۱ به زمین بازخواهد گرداند.

همچنین، آژانس فضایی اروپا برنامه‌ریزی کرده است تا در اواخر سال آینده، ماهواره شکارچی سیارات خود با نام پلاتو (PLATO) را پرتاب کند. پلاتو که به ۲۶ دوربین مجهز است، بیش از ۲۰۰ هزار ستاره پرنور را پایش خواهد کرد و سیاراتی «همزاد زمین» را شناسایی می‌کند که دمای آن‌ها اجازه شکل‌گیری آب مایع را می‌دهد.

در همین حال، نخستین ماموریت خورشیدی هند، آدیتیا-اِل۱ (Aditya-L1)، در دوره بیشینه خورشیدی به رصد خورشید خواهد پرداخت و داده‌های آن به پژوهشگران کمک خواهد کرد تا تصویر بهتری از سطح خورشید در زمان اوج فعالیت بسازند.

اعماق زمین و ذرات بنیادی

حفاری گوشته زمین

سال آینده انتظار می‌رود کشتی حفاری اقیانوسی چین با نام «مِنگ شیانگ» نخستین ماموریت علمی خود را آغاز کند. این شناور برای حفاری تا عمق ۱۱ کیلومتری در پوسته اقیانوسی و ورود به گوشته زمین طراحی شده است تا نمونه‌هایی را جمع‌آوری کند. این کار به پژوهشگران کمک خواهد کرد بفهمند کف اقیانوس چگونه شکل می‌گیرد و چه عواملی فعالیت‌های تکتونیکی آن را هدایت می‌کند.

ارتقاء بزرگ برخورددهنده هادرونی

برخورددهنده بزرگ هادرونی (LHC) در سرن، آزمایشگاه فیزیک ذرات اروپا در نزدیکی ژنوِ سوئیس، قرار است در سال ۲۰۲۶ یک ارتقای عظیم دریافت کند. LHC پس از سه سال فعالیت، برای نصب ماشینی با شدتی غول‌آسا موسوم به «برخورد دهنده بزرگ هادرونی با درخشندگی بالا» که قرار است در سال ۲۰۳۰ آغاز به کار کند، خاموش می‌شود.

همچنین، آزمایشگاه ملی فرمی امیدوار است ساخت آشکارساز Mu2e را تا ماه آوریل به پایان برساند. این آزمایش بررسی می‌کند که آیا «میون» که یک ذره زیراتمی اسرارآمیز است، می‌تواند بدون تشکیل ذرات اضافی به یک الکترون تبدیل شود یا خیر. گردآوری داده‌ها در سال ۲۰۲۷ آغاز خواهد شد.

سیاست و علم در آمریکا

پس‌لرزه‌های بازگشت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، به قدرت، در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه خواهد داشت و تاثیرات گسترده‌ای بر جامعه علمی آمریکا خواهد گذاشت.

پیامدهای ریاست‌جمهوری ترامپ بر پژوهش

انتظار می‌رود نبردها میان کاخ سفید و کنگره بر سر کاهش بودجه علمی همچنان ادامه یابد. همچنین، تغییرات در سیاست‌های سلامت عمومی، از جمله عقب‌نشینی از توصیه‌های واکسیناسیون و ترویج ادعاهای پزشکی اثبات‌نشده، پیامدهای گسترده‌ای خواهند داشت و سیاست اقلیمی کشور نیز ممکن است تضعیف شود.

مؤسسات علمی آمریکا باید با محدودیت‌های مربوط به مهاجرت دست‌وپنجه نرم کنند؛ محدودیت‌هایی که می‌تواند جابه‌جایی دانشجویان و دانشمندان بین‌المللی را محدود کند. دولت ترامپ درصدد است اولویت‌های ملیِ پژوهش را بر هوش مصنوعی و فناوری‌های کوانتومی متمرکز کند که این تمرکز نگرانی‌هایی را در مورد دور شدن منابع از حوزه‌های دیگر علمی ایجاد کرده است.