بحران پسماند و خاک در چهارمحال و بختیاری؛ ۹۰٪ زباله‌ها بدون تفکیک دفن می‌شود

بحران پسماند و خاک در چهارمحال و بختیاری؛ چالش‌های عمیق زیست‌محیطی

چهارمحال و بختیاری، با جغرافیای کوهستانی، شیب‌های تند و پراکندگی جمعیتی، سال‌هاست که با بحران ناکارآمدی در مدیریت پسماند و پساب دست و پنجه نرم می‌کند. دفن غیراصولی زباله‌ها، فقدان تفکیک از مبدأ و ضعف تصفیه‌خانه‌های شهری و روستایی، چرخه‌ای از آلودگی را در دشت‌ها، رودخانه‌ها و اراضی کشاورزی استان ایجاد کرده است.

در میزگرد تخصصی حکمرانی و حفاظت از خاک، کارشناسان و مسئولان تاکید کردند که «تفکیک از مبدأ» پیش‌شرط حیاتی برای اجرای موفقیت‌آمیز هرگونه طرح بازیافت و تولید کمپوست است و بدون رعایت این اصل، حتی احداث کارخانه‌های بازیافت نیز نمی‌تواند بحران را به‌طور کامل مهار کند.

نگاه کوتاه‌مدت، تهدیدی جدی برای خاک و کشاورزی

مدیریت نادرست پسماند و پساب، سلامت خاک و منابع آب چهارمحال و بختیاری را مستقیماً تهدید می‌کند و بر امنیت غذایی و توسعه پایدار اثر منفی می‌گذارد. خاک به‌عنوان یکی از سرمایه‌های راهبردی بخش کشاورزی، در معرض آسیب‌های جبران‌ناپذیری قرار دارد.

• آلودگی مستقیم: دفن غیراصولی پسماند و نفوذ شیرابه‌ها، حاصل‌خیزی اراضی کشاورزی را کاهش داده و منابع آب زیرزمینی را تهدید می‌کند.
• نادیده گرفتن ملاحظات: در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های اجرایی، ملاحظات زیست‌محیطی نادیده گرفته می‌شوند، در حالی که حفاظت از خاک باید یک اصل بنیادین در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای باشد.
• پیش‌نیاز توسعه: هماهنگی بین دستگاه‌ها، اصلاح الگوی مصرف، کنترل کیفی پساب‌ها و جلوگیری از آلودگی خاک، پیش‌نیاز توسعه پایدار بخش کشاورزی است.

خاک سالم؛ پایه شهر سالم

کارشناسان معتقدند خاک سالم، پایه شهر سالم است و دستیابی به محیط زیست پایدار، نیازمند شناخت علمی از مفهوم خاک سالم است. خاک سالم باید از سه منظر کلیدی در وضعیت مطلوب قرار داشته باشد:

1. منظر فیزیکی: خاک باید دارای بافت متعادل باشد و ساختمان مناسب آن، تهویه، تبادل گرمایی و حفظ رطوبت را تضمین کند.
2. منظر شیمیایی: خاک نباید شور یا قلیایی باشد و عناصر غذایی آن باید در تعادل قرار داشته باشند تا مسمومیت ایجاد نشود.
3. منظر بیولوژیکی: خاک سالم باید سرشار از میکروارگانیسم‌های مفید باشد تا تعامل مؤثر و متعادلی با گیاه و محیط برقرار کند.

تخریب پنهان خاک کشاورزی: سوزاندن بقایای گیاهی

یکی از جدی‌ترین موارد تخریب خاک، سوزاندن بقایای گیاهی است که در شهرستان‌هایی مانند لردگان بیشتر مشاهده می‌شود. این اقدام علاوه بر آلودگی هوا، موجب از بین رفتن عناصر غذایی، کاهش مواد آلی و نابودی میکروارگانیسم‌های مفید خاک می‌شود.

بر اساس آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت از خاک (ابلاغی سال ۱۴۰۲)، متولی پیگیری آلودگی خاک سازمان حفاظت محیط‌زیست است و در صورت بی‌توجهی کشاورزان به اخطارها، پرونده‌ها از مسیر قانونی و قضایی پیگیری خواهد شد. قانون، سوزاندن بقایای گیاهی را به‌عنوان تخریب خاک، جرم‌انگاری کرده است.

راهکار جایگزین، توسعه کشاورزی حفاظتی است که بر حداقل‌سازی خاک‌ورزی و استفاده از ادوات کشت مستقیم تأکید دارد و به حفظ بقایای گیاهی و تقویت رطوبت و مواد آلی خاک کمک می‌کند.

وضعیت فعلی مدیریت پسماند و اقدامات قضایی

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان اعلام کرد که در حال حاضر، بیش از ۹۰ درصد پسماند استان بدون تفکیک در محل‌های دفن تخلیه می‌شود و شیرابه آن موجب آلودگی خاک و منابع آب می‌شود. همچنین، محل‌یابی مناسب برای دفن پسماند به دلیل شرایط توپوگرافی استان با دشواری جدی مواجه است.

تفکیک از مبدأ، گام نخست و زیربنایی است که اجرای آن می‌تواند بیش از ۷۰ درصد مشکل پسماند استان را حل کند. در همین راستا، ورود جدی دستگاه قضایی در سه سال اخیر منجر به تشکیل ۳۶۸ پرونده قضایی برای شهرداران و دهیاران استان به دلیل اجرا نکردن الزامات قانونی در مدیریت مراکز دفن پسماند شده است.

ظرفیت‌های جدید و منابع مالی مدیریت پسماند

مجوز احداث واحدهای کمپوست و بازیافت در چهار نقطه استان صادر شده است تا مدیریت پسماند از دفن سنتی به سمت بازیافت و تولید کمپوست تغییر کند. این واحدها در مناطق زیر احداث خواهند شد:

• خانمیرزا: برای مدیریت پسماند شهرستان‌های لردگان، فلارد و خانمیرزا.
• شهرکرد: برای شهرستان‌های شهرکرد، فرخشهر، بن و سامان.
• کیار: برای شهرستان‌های اردل، فارسان، کوهرنگ و کیار.
• بروجن: به‌صورت مستقل.

ظرفیت این کارخانه‌ها حدود ۱۰۰ تن در روز پیش‌بینی شده است. همچنین، منابع مالی قابل توجهی از جمله «عوارض سبز» (ماده ۲۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده) که از صنایع آلاینده دریافت می‌شود، تسهیلات صندوق ملی محیط‌زیست و اعتبارات سازمان همیاری شهرداری‌ها برای اجرای این طرح‌ها پیش‌بینی شده است.

حکمرانی کوتاه مدت؛ ریشه بحران‌های آب و خاک

کارشناسان حوزه آبخیزداری، بخش عمده مشکلات امروز در حوزه آب، خاک و محیط‌زیست را ناشی از نگاه کوتاه مدت به این منابع حیاتی دانستند. تمرکز بر بهره‌برداری حداکثری، منجر به کسری مخازن آب زیرزمینی و فرسایش گسترده خاک شده است.

• کسری منابع آب: در حال حاضر کشور با حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب کسری مخازن آب زیرزمینی مواجه است که ۷۰ درصد آن ناشی از حکمرانی نادرست است.
• ضعف در اجرا: اگرچه قوانین مناسبی در حوزه مدیریت آب، خاک و پسماند وجود دارد، اما ضعف اصلی در اجرای این قوانین و نگاه صرفاً کوتاه‌مدت به منابع است.
• کمبود اعتبارات: تخصیص اعتبارات مصوب آبخیزداری به‌طور کامل محقق نشده است؛ به طوری که سال گذشته از مجموع ۴۰۰ میلیارد ریال اعتبار مصوب استان، تنها حدود ۱۵۰ میلیارد ریال تخصیص یافت.

برآوردها نشان می‌دهد فرسایش خاک در حوضه‌های مختلف استان متغیر است و از حدود سالانه ۵.۵ تا ۲۵ تن در هکتار گزارش می‌شود. اجرای طرح‌های آبخیزداری می‌تواند فرسایش را کاهش داده و منابع آب را بهبود بخشد؛ به عنوان مثال، اجرای سامانه‌های پخش سیلاب در خانمیرزا، آب‌دهی چاه‌های کشاورزان را تا حدود ۱.۵ برابر افزایش داده است.

جمع‌بندی: ضرورت اصلاح رفتار و فرهنگ‌سازی

مدیریت پسماند یکی از چالش‌های جدی استان است که با مدیریت اصولی آن، می‌توان کانون‌های اصلی آلودگی را از بین برد. علاوه بر این، راه‌اندازی مرکز مدیریت پسماند صنعتی در سفیددشت و اجرای طرح‌های کمپوست، بازیافت و اتوکلاوها برای بی‌خطرسازی پسماند پزشکی، حجم قابل‌توجهی از آلودگی خاک را کاهش خواهد داد.

کارشناسان تأکید کردند که حفظ خاک تنها با اقدامات فنی ممکن نیست و نیازمند بسترسازی فرهنگی و اصلاح رفتارهای نادرست است. لازم به ذکر است، روزانه ۷۲۵ تن و سالانه بیش از ۲۶۴ هزار و ۳۶۸ تن زباله خانگی در استان چهارمحال و بختیاری تولید می‌شود.