تلاش پاکستان برای تشکیل ائتلاف منطقه‌ای جدید با چین و بنگلادش؛ انزوای هند در جنوب آسیا

پیشنهاد جدید اسلام‌آباد برای سازمان منطقه‌ای

وزیر امور خارجه پاکستان در جریان سفر اخیر خود به داکا، پایتخت بنگلادش، بار دیگر بر تمایل دولت متبوعش برای تشکیل یک سازمان منطقه‌ای جدید متشکل از بنگلادش، چین و پاکستان تأکید کرد. این طرح که اولین بار در نشست سه‌جانبه ماه ژوئن در کون مینگ چین مطرح شد، در صورت تحقق، جایگزین انجمن همکاری منطقه‌ای جنوب آسیا (SAARC) خواهد شد که عملاً در دهه اخیر فلج شده است. این اقدام پیامدهای عمیقی برای ژئوپلیتیک منطقه و جایگاه هند خواهد داشت.

سرنوشت «سارک» در گرو تنش‌های دوجانبه

تاریخچه و اهداف سارک

انجمن همکاری منطقه‌ای جنوب آسیا (سارک)، که ایده آن متعلق به ضیاءالرحمان، رئیس‌جمهور سابق بنگلادش بود، در سال ۱۹۸۵ در داکا با هدف تقویت همکاری‌های منطقه‌ای تأسیس شد. این سازمان تا حدودی از انجمن موفق کشورهای جنوب شرقی آسیا الگوبرداری کرده بود.

• اعضای اصلی: بنگلادش، بوتان، هند، مالدیو، نپال، پاکستان و سریلانکا.
• عضویت جدید: افغانستان در سال ۲۰۰۷ به این نهاد پیوست.

هند، علیرغم پیوستن به سارک، از ابتدا نسبت به رویکرد آن شکاک بود و نگران بود که کشورهای کوچک‌تر از این نهاد برای اتحاد علیه قدرت اصلی منطقه استفاده کنند. به همین دلیل، هند تضمین کرد که منشور سازمان تصریح کند که «مسائل دوجانبه و مورد اختلاف» خارج از حوزه اختیارات آن باقی بماند. با این وجود، در سال‌های ابتدایی، اجلاس‌های سارک محلی برای جلسات غیررسمی سیاست‌گذاران هند و پاکستان بود که به کاهش تنش‌ها کمک می‌کرد.

فلج شدن سارک پس از ۲۰۱۴

متأسفانه، در دهه گذشته، سارک عمدتاً از بین رفته است. این سازمان آخرین اجلاس خود را در سال ۲۰۱۴ در کاتماندو برگزار کرد. قرار بود جلسه بعدی در سال ۲۰۱۶ در اسلام‌آباد برگزار شود، اما پس از یک حمله تروریستی در هند که منجر به انصراف چند عضو از حضور در نشست شد، این اجلاس هرگز برگزار نشد.

از آن زمان، سارک منفعل بوده و عملاً گروگان روابط پرتنش میان دهلی‌نو و اسلام‌آباد شده است. در سال‌های اخیر، روابط هند با بنگلادش و چین نیز رو به وخامت گذاشته و پویایی منطقه‌ای را دستخوش تغییرات بیشتری کرده است.

تغییر پویایی منطقه‌ای؛ نزدیکی داکا و اسلام‌آباد

تنش‌ها میان هند و پاکستان در سال جاری به دلیل حملات تروریستی و درگیری نظامی شدید در ماه مه، به یک بن‌بست واقعی رسید. همچنین، روابط هند و چین از زمان درگیری بزرگ مرزی در دره گالوان در سال ۲۰۲۰ همچنان پرتنش باقی مانده است.

در نهایت، هند از زمان برکناری نخست‌وزیر سابق بنگلادش، با دولت موقت این کشور اختلاف پیدا کرده است. در مقابل، رهبری فعلی در داکا، تحت هدایت محمد یونس، برنده جایزه نوبل، نارضایتی‌های تاریخی با پاکستان را کنار گذاشته و نه تنها رابطه دیپلماتیک عادی برقرار کرده، بلکه به اسلام‌آباد نزدیک‌تر شده و روابط نظامی را احیا کرده است.

بنابراین، تلاش برای ایجاد سازمان منطقه‌ای سه‌جانبه باید در این پس‌زمینه سیاسی تبیین شود. در حال حاضر، رسمیت بخشیدن به یک گروه بزرگ‌تر که باعث افزایش همکاری‌های اقتصادی شود، واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسد و بعید است سایر کشورهای جنوب آسیا به راحتی به این نهاد پیشنهادی بپیوندند.

نگرانی‌های هند از انزوا و پیامدهای امنیتی

چین و پاکستان دو دشمن اصلی هند هستند و روابط دهلی‌نو با بنگلادش نیز اکنون صمیمانه نیست. شواهد نشان می‌دهد که هند احتمالاً از این گروه کنار گذاشته خواهد شد. این چشم‌انداز هم برای آینده سارک و هم برای جایگاه هند در منطقه، مطلوب نیست؛ زیرا هند نمی‌تواند تحمل کند که سایر همسایگان کوچک‌ترش به سمت این نهاد جدید روی آورند.

پیوند بنگلادش-چین-پاکستان می‌تواند پیامدهایی جدی برای امنیت هند داشته باشد. چین و پاکستان مدت‌هاست که همکاری امنیتی قوی داشته‌اند و گاهی اوقات، مانند بحران ماه مه، علیه هند تبانی کرده‌اند.

پتانسیل‌های از دست رفته سارک

سازمان سارک، با وجود ناکارآمدی، هنوز پتانسیل تقویت گفتگوی غیررسمی را داشت. این سازمان گام‌های کوچکی در جهت ارتقای دوستی و تفاهم منطقه‌ای برداشته بود، از جمله:

• فراهم کردن امکان سفر بدون ویزا برای افراد خاص از سال ۱۹۹۲.
• ایجاد دانشگاه آسیای جنوبی در دهلی‌نو برای بهره‌مندی دانشجویان منطقه از یک تجربه آموزشی مشترک.

حال، سازمانی انحصاری‌تر که به دنبال دور نگه داشتن هند باشد، به منزله یک تحول واپس‌گرایانه خواهد بود و در صورت به ثمر نشستن تلاش‌ها برای ایجاد آن، هند خود را منزوی‌تر خواهد یافت.

گزینه‌های محدود دهلی‌نو

با توجه به عدم تقارن منابع مادی که هند در مقایسه با چین در اختیار دارد، این کشور باید راه‌هایی برای جلوگیری از فرسایش مداوم نفوذ خود در کشورهای کوچک‌تر جنوب آسیا پیدا کند. برای این منظور، هند باید تردیدهای همسایگان خود را که روابط دوجانبه را تضعیف کرده‌اند، مانند بی‌تفاوتی ظاهری دهلی‌نو نسبت به آزادسازی تجارت، تسکین دهد. هند همچنین می‌بایست استراتژی دیپلماتیک تدوین کرده تا با توسل به آن به ترس‌های همسایگانش پایان دهد و اجازه ندهد چین با گسترش حضور خود در جنوب آسیا به هدفش دست یابد.