آیین‌های کهن شب یلدا در ایلام؛ از «چالِگ» و «میه‌َکوت» تا «هوره‌خوانی»

«چله بزرگ»؛ آغاز زمستان پربرکت

شب یلدا در واقع آغاز «چله بزرگ» است؛ دوره‌ای ۴۰ روزه که از ابتدای دی‌ماه آغاز شده و تا دهم بهمن‌ماه ادامه می‌یابد. در باور عامه، این دوره با اوج سرما، بارش برف و باران و محدود شدن رفت‌وآمدها همراه بوده و به همین سبب مردم بیشتر زمان خود را در خانه‌ها سپری می‌کردند.

نویسنده و پژوهشگر فرهنگ و آیین‌های بومی ایلام در این زمینه می‌گوید: مردم در روزگاران گذشته آغاز فصل زمستان و بارش‌های آن را نشانه‌ای از برکت، رونق کشاورزی و نویدبخش روزهای خوش آینده می‌دانستند و شب چله را با نگاهی امیدبخش گرامی می‌داشتند.

در گذشته که خبری از امکانات امروزی نبود، زمستان‌ها بسیار سخت‌تر سپری می‌شد و امکان دیدار و دورهمی‌ها کاهش می‌یافت. از این رو شب چله فرصتی ارزشمند برای دیدار بستگان، تحکیم پیوندهای خانوادگی و تقویت روحیه جمعی به شمار می‌رفت.

نماد پیروزی روشنایی بر تاریکی

بر اساس باورهای نجومی مردم گذشته، پس از شب چله (یلدا) روزها به‌تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شود. به همین دلیل، این شب در فرهنگ عامه نماد تعادل و گذار از تاریکی به روشنایی تلقی می‌شود. ایرانی‌ها شب آغاز زمستان را به علت مقدس بودن عدد ۴۰ در باور عامیانه «چله» می‌نامیدند و یلدا واژه‌ای سریانی است که جای چله را گرفت.

این پژوهشگر فرهنگ اقوام ایلام بیان می‌کند که آیین‌های شب چله در گذر زمان دستخوش تغییر شده است. امروزه با گسترش فناوری‌هایی مانند تلویزیون، تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی و همچنین تنوع خوراکی‌ها، شکل برگزاری شب یلدا نسبت به گذشته تغییر کرده، اما اصل همدلی و باهم‌بودن همچنان پابرجاست.

آیین‌های کهن ایلامی‌ها در شب یلدا

در گذشته خانواده‌ها از عصر یا غروب در خانه بزرگان فامیل یا نزدیک‌ترین بستگان گرد هم می‌آمدند و با اجرای رسوم مختلف، شب را سپری می‌کردند.

رسوم ادبی و جمعی

• مشاعره و بیت‌گویی‌های محلی: برای گرم نگه‌داشتن محفل و تقویت دانش ادبی.
• داستان‌خوانی: خواندن اشعار رزمی شاهنامه و داستان‌های عاشقانه‌ای چون لیلی و مجنون و ویس و رامین.
• تفأل به دیوان حافظ: گرفتن فال برای آگاهی از آینده و سرنوشت.

خوراکی‌های بومی و محلی

خوراکی‌های شب چله در ایلام رنگ و بوی بومی داشت و اقلام زیر بر روی سینی‌های بزرگ موسوم به «مجمع» چیده و میان حاضران تقسیم می‌شد:

آیین‌های کوبیدن و آوازخوانی

یکی از رسوم رایج، استفاده از «چالِگ» و «میه‌َکوت» (نوعی هاون بزرگ چوبی) بود. خرما و کنجد را درون آن می‌ریختند و افراد به نوبت می‌کوبیدند تا ترکیب «کله کنجی» برای پذیرایی فراهم شود.

همچنین، «هوره‌خوانی» که نوعی شعرخوانی آوازی با ریتم خاص و بدون استفاده از ساز و ویژه مناطق کردنشین غرب کشور است، همراه با اشعار طنزآمیز، عاشقانه و بزمی از جلوه‌های شنیدنی شب یلدا بود که هنوز هم در برخی مناطق روستایی و عشایری ایلام رواج دارد.

شب چله در گذشته تا پاسی از شب و گاه نزدیک سحر ادامه می‌یافت و پس از پایان این دورهمی‌های صمیمی، مردم خود را برای زمستانی سخت اما پربرکت آماده می‌کردند.