پیشنهاد پژوهشکده پولی و بانکی برای حل ناترازی: تاسیس شرکت ملی مدیریت دارایی (AMC)

شرکت‌های مدیریت دارایی (AMC): واسطه‌ای برای ثبات بانکی

ناترازی شبکه بانکی کشور به یک چالش حیاتی تبدیل شده است، به‌ویژه پس از رسیدن بانک‌هایی نظیر بانک آینده سابق به مرحله «گزیر». در سطح جهانی، شرکت‌های مدیریت دارایی (Asset Management Companies - AMC) به عنوان یک واسطه قدرتمند برای حل این بحران‌ها و احیای ساختار مالی بانک‌ها شناخته می‌شوند. این شرکت‌ها با خرید یا تحویل گرفتن دارایی‌های بد بانکی، کمک شایانی به احیا یا گزیر بانک‌های در حال انحلال می‌کنند.

یافتن روش‌های بهینه برای مدیریت مطالبات معوق بانکی، که در گذشته بیشتر مرتبط با اقتصادهای نوظهور بود، از زمان بحران مالی سال ۲۰۰۸ به موضوعی مهم در کشورهای توسعه‌یافته نیز تبدیل شده است. شرکت‌های مدیریت دارایی دولتی با هدف حذف مطالبات معوق از ترازنامه بانک‌ها و تضمین تداوم فعالیت نظام‌های مالی، توسط دولت‌ها تاسیس می‌شوند.

مفهوم احیا، گزیر و انحلال بانکی

برای مدیریت بحران‌های بانکی، سه رویکرد اصلی وجود دارد که شرکت‌های مدیریت دارایی در دو مورد اول نقش کلیدی ایفا می‌کنند:

• احیای بانکی: اقداماتی در مراحل اولیه مشکل، مانند اصلاح مدیریت و بهبود ساختار، بدون توقف فعالیت بانک.
• گزیر بانکی: در صورت شدت یافتن بحران، نهاد ناظر بانک را به‌صورت کنترل‌شده سامان‌دهی می‌کند. ممکن است مدیریت تغییر کند یا بخشی از دارایی‌ها و بدهی‌ها به بانک دیگر منتقل شود. هدف اصلی، حفظ ثبات نظام بانکی و جلوگیری از سرایت بحران است.
• انحلال بانکی: زمانی که بانک قابل نجات نباشد، مجوز آن لغو شده، دارایی‌ها فروخته و بدهی‌ها تسویه می‌شود و فعالیت بانک عملاً پایان می‌یابد.

روش‌های عملیاتی و تامین مالی شرکت‌های مدیریت دارایی

شرکت‌های مدیریت دارایی در دو حالت اصلی برای مدیریت مطالبات معوق (NPL) عمل می‌کنند:

1. حالت گزیر: در این فرآیند، دارایی‌های بانک ورشکسته یا در حال انحلال، بدون خرید و فروش، صرفاً به شرکت مدیریت دارایی منتقل می‌شود تا مدیریت آن‌ها انجام شود.
2. حالت خرید: برای مدیریت مطالبات معوق بانک‌هایی که هنوز به مرحله ورشکستگی نرسیده‌اند. در این حالت، شرکت‌های مدیریت دارایی، دارایی‌های بد یا مطالبات غیرجاری را خریداری می‌کنند.

در حالت دوم، شرکت‌ها با تضمین دولت، به انتشار اوراق بدهی بر اساس این دارایی‌ها پرداخته و نقدینگی مورد نیاز خود را تأمین می‌کنند. این امر در واقع توان پرداخت و نقدینگی را به پشتوانه دولت به بانک‌ها باز می‌گرداند. در هر دو حالت، تزریق سرمایه دولتی موجب گردش سرمایه در این شرکت‌ها می‌شود و تعیین و انتشار ارزش دارایی‌های بد بانکی توسط موسسات ارزیابی، به تسهیل ارزش‌گذاری کمک می‌کند.

هدف بیشتر شرکت‌های مدیریت دارایی، بیشینه‌سازی ارزش دارایی‌های پرمضیقه است. اگرچه برخی از آن‌ها صرفاً به‌عنوان انبار مطالبات معوق بانکی با حداقل اقدامات برای وصول فعالیت می‌کنند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که درآمد شرکت‌های مدیریت دارایی عمدتاً از مدیریت و فروش وام‌ها، فروش و اجاره املاک خریداری‌شده و همچنین دارایی‌های مالی حاصل می‌شود. با توجه به اینکه در سطح جهانی، درآمد این شرکت‌ها اغلب از هزینه‌های عملیات، وصول، و مخارج داخلی بیشتر بوده، اغلب آن‌ها سودآور بوده‌اند.

تجربیات آسیایی: درس‌هایی از بحران‌های مالی

تجربه کشورهای شرق و جنوب شرقی آسیا در زمان بحران‌های مالی، درس‌های مهمی در خصوص مدیریت بحران بانکی ارائه می‌دهد. اندونزی، کره‌جنوبی و تایلند مجبور شدند برای نجات مالی، کمک صندوق بین‌المللی پول (IMF) را بپذیرند. سیاست‌های صندوق بین‌المللی پول در خصوص گزیر بانکی در این کشورها، بر تعطیلی و انحلال نهادهای ورشکسته تمرکز داشت.

مقایسه سیاست‌های صندوق بین‌المللی پول و رویکرد مالزی

اثرات سیاست‌های صندوق بین‌المللی پول در اندونزی و تایلند متفاوت بود:

• اندونزی: سیاست تعطیلی به‌جای احیای ساختار دنبال شد و تعداد بانک‌ها ظرف چند سال به نصف رسید. این امر نسبت مطالبات معوق را کاهش داد، اما عمدتاً به دلیل تعطیلی بانک‌های با نسبت مطالبات بسیار بالا بود.
• تایلند: تعطیلی بانک‌ها ارتباطی با کاهش مطالبات معوق در کوتاه‌مدت نداشت.

این تجربه نشان داد که تمرکز بر تعطیلی بانک‌ها در بحران‌های سیستمی، باعث خدشه‌دار شدن اعتماد عمومی می‌شود. در مقابل، مالزی نه خواستار نجات مالی توسط صندوق بین‌المللی پول شد و نه تعطیلی گسترده بانک‌ها را پذیرفت. مالزی بر روی سازوکار واگذاری مطالبات معوق بانکی تمرکز کرد که نتیجه آن، یک برنامه اثربخش‌تر احیای ساختار نظام بانکداری بود و باعث حفظ اعتماد در طول بحران شد.

تجربه آسیا تأکید می‌کند که احیای سریع ساختار بدهی و چارچوب‌های قانونی نسبت به تعطیلی بانک‌ها اثربخش‌تر بوده است. همچنین، شرکت‌های مدیریت دارایی از طریق تزریق سرمایه دولتی یا فروش اوراق قرضه تأمین مالی می‌شدند و وجود زیرساخت قانونی و نظارتی، پیش‌نیاز واگذاری سریع مطالبات معوق بانکی بوده است. در کل، واسطه‌گری شرکت‌های مدیریت دارایی راهکاری مناسب برای احیای بانک‌ها و گزیر بانک‌های در مرحله انحلال است.

پیشنهاد پژوهشکده پولی و بانکی برای ایران

مشکل دارایی‌های بد بانکی در ایران، مشکلی فراگیر در شبکه بانکی کشور است و مختص یک بانک نیست؛ لذا یافتن راهکاری ساختارمند برای حل آن برای بانک مرکزی و دولت ضروری است. با توجه به اینکه عموم تجربه‌های موفق تاسیس شرکت‌های مدیریت دارایی با حمایت نهادهای حاکمیتی به‌ثمر نشسته است، لزوم توجه و برنامه‌ریزی دولت برای تشکیل این شرکت‌ها مشهود است.

بر همین اساس، برای حل بحران بانکی کشور، تشکیل یک شرکت مدیریت دارایی در سطح ملی پیشنهاد می‌شود تا با استفاده از تجربه جهانی، روند حل بحران بانکی به‌صورت عملیاتی و ساختارمند شکل بگیرد.