خلیج گرگان در آستانه خشک شدن کامل؛ هشدار مسئولان و عدم تخصیص اعتبار ملی

چالش‌های گلستان؛ از بیکاری تا پروژه‌های معلق

استان گلستان، با وجود طبیعت سرسبز و جنگل‌های کهن هیرکانی، با مشکلات عدیده‌ای مواجه است. کمبود آب شرب، نرخ بالای بیکاری، گسترش بیماری‌ها و کمبود امکانات درمانی، تنها بخشی از دغدغه‌های مردم این خطه است. علاوه بر این، پروژه‌های عمرانی مهمی نظیر سد نرماب، طرح طبیعت‌گردی عاشوراده، کریدور ریلی شمال و جنوب و تله‌کابین‌های گرگان و علی‌آباد کتول، سال‌هاست که به دلیل کمبود اعتبار و بلاتکلیفی، متوقف مانده‌اند.

خلیج گرگان: فاجعه‌ای ملی در شمال کشور

در میان تمامی مشکلات، خشک شدن خلیج گرگان به عنوان بزرگ‌ترین خلیج دریای خزر در سواحل جنوبی، به یک بحران ملی تبدیل شده است. این خلیج با وسعت ۴۰۰ کیلومتر مربع و عمق متوسط ۳.۵ متر، زیستگاه ده‌ها هزار پرنده مهاجر و ماهیان خاویاری بود و نقش حیاتی در اقتصاد منطقه داشت.

دلایل و آمار بحران شوری و خشکیدگی

روند نابودی خلیج از دو دهه پیش با کاهش تراز آب دریای خزر و سدسازی‌های گسترده بر روی رودخانه‌های تأمین‌کننده آب (به ویژه رودخانه ولگا که ۸۵ درصد آب خزر را تأمین می‌کند) آغاز شد. آمار رسمی نشان می‌دهد که بحران شوری به سطح مرگباری رسیده است:

• شوری آب خلیج از حدود ۲۰ هزار واحد در سال ۱۳۹۸ به ۳۲ تا ۳۳ هزار واحد در سال جاری رسیده است.
• بین ۲۰ تا ۲۵ درصد از پهنه آبی خلیج گرگان خشک شده است.

مشاهدات میدانی: عمق کانال حیاتی به نیم متر رسید

قربان دردی کلته، از صیادان محلی، تأکید کرد: «در دو سال اخیر هیچ اتفاق مثبت و عملی برای نجات خلیج گرگان رخ نداده است. امروز حتی سبک‌ترین قایق‌های محلی نیز با مشقت از خلیج به دریای خزر می‌روند و عمق در برخی نقاط کانال آشوراده به کمتر از نیم متر رسیده است.»

او خاطرنشان کرد که پس از لایروبی موقت در سال ۱۴۰۲، صدها هزار پرنده آبزی در خلیج زمستان‌گذرانی داشتند، اما امسال حتی پنج درصد از آن پرندگان نیز به منطقه نیامده‌اند که نشان‌دهنده وخامت شدید شرایط زیست‌محیطی است.

هشدارهای محیط زیست: شوری دوباره صعودی شد

مدیر کل حفاظت محیط زیست گلستان با تأیید وضعیت بحرانی، به نتایج لایروبی سال ۱۴۰۲ اشاره کرد:

وی هشدار داد که ۶۰ هزار هکتار پهنه آبی خشک شده به کانون ریزگرد شور تبدیل شده و خلیج گرگان باید به اولیت ملی تبدیل شود تا از تکرار فاجعه دریاچه ارومیه جلوگیری گردد. راه حل ایده‌آل، تأمین آب شیرین با شوری زیر ۲۰ هزار واحد از رودخانه‌های بالادست است، اما در شرایط فعلی، تأمین آب با شوری ۲۰ هزار واحد از دریای خزر نیز می‌تواند حیات خلیج را حفظ کند.

اقدامات نیمه‌کاره و موانع بودجه‌ای

معاون امور عمرانی استاندار گلستان، لایروبی ۱۱.۵ کیلومتری کانال آشوراده در سال ۱۴۰۲ را تنها اقدام نجات‌بخش تاکنون دانست. این عملیات با هزینه‌ای بالغ بر ۳۵۰ میلیارد تومان از مدیریت بحران و ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیارد تومان از سازمان بنادر انجام شد و تنها یک فرصت سه تا چهار ساله برای خلیج ایجاد کرد.

پیشرفت پروژه‌های تکمیلی

• پیشرفت پروژه زهکشی ۲۸۰ هکتار اراضی منتهی به خلیج: ۵۰ درصد
• پیشرفت اجرای آبیاری نوین در بالادست (برای کاهش مصرف آب و افزایش حق‌آبه خلیج): ۳۰ تا ۳۵ درصد

وی افزود که لایروبی ۱۸۰ کیلومتر انهار اصلی و فرعی، ۵۰۰ کیلومتر از رودخانه‌های قره‌سو و گرگان‌رود، و تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهرهای ساحلی از دیگر برنامه‌های ضروری است. با این حال، تخصیص اعتبارات عمرانی استان کمتر از ۲۰ درصد بوده و پیگیری‌ها برای تخصیص هزار میلیارد تومان در بودجه ۱۴۰۵ هنوز به دلیل عدم نهایی شدن ردیف اعتباری در سازمان برنامه و بودجه کشور، به نتیجه نرسیده است.

چالش‌های سیاسی و مطالبه ملی

استاندار گلستان و نماینده مجلس شورای اسلامی بر ضرورت مداخله جدی و فوری تأکید دارند.

تأکید استاندار بر فوریت اقدام

استاندار گلستان هشدار داد: «هرگونه تأخیر در علاج‌بخشی خلیج گرگان، مساوی با تکرار فاجعه خشک شدن دریاچه ارومیه است و نجات این پهنه آبی ارزشمند تنها با اقدام فوری و تأمین منابع مالی پایدار ممکن خواهد بود.»

انتقاد نماینده مجلس از سازمان برنامه و بودجه

عبدالجلال ایری، نماینده مردم غرب گلستان، با اشاره به اینکه سدهایی مانند نومل و سد در حال ساخت گیله‌ور، چالش‌های اصلی خلیج محسوب می‌شوند، از عدم تخصیص اعتبار توسط سازمان برنامه و بودجه انتقاد کرد. وی تأکید کرد که علیرغم پیگیری‌های رئیس مجلس، این سازمان از اولویت احیای خلیج چشم‌پوشی کرده و گفته می‌شود که در سفر رئیس‌جمهور نیز اعتباری برای خلیج گرگان نیامده است.

ایری پیشنهاد داد که پساب نیروگاه برق نکا با احداث خط لوله‌ای به طول ۳ تا ۵ کیلومتر به داخل خلیج گرگان هدایت شود. وی همچنین بر لزوم مدیریت واحد و تمرکز محیط زیست برای حل مشکلات تأکید کرد و گفت: «تا زمانی که جامعیت لازم محقق نشود، احیای خلیج گرگان با چالش روبرو است و باید اجماع صورت بگیرد.»

انتظار از دولت چهاردهم: دستور قاطع، نه وعده جدید

مردم گلستان در آستانه سفر رئیس دولت چهاردهم، انتظار دارند که وضعیت رکود و سکون پس از لایروبی موقت کانال آشوراده پایان یابد. وعده ۲۳۰۰ میلیارد تومانی ابتدای سال جاری برای پمپاژ آب به خلیج، تاکنون عملیاتی نشده است.

خلیج گرگان در آستانه نقطه بی‌بازگشت قرار دارد. نجات آن نیازمند دستور قاطع برای آغاز فوری عملیات اجرایی، لایروبی مستمر کانال‌های ارتباطی با خزر، مدیریت آب در بالادست و آزادسازی بدون تأخیر بودجه مصوب است. آینده شمال کشور به تصمیم امروز وابسته است و خلیج گرگان، آزمونی برای عزم ملی در حفظ محیط زیست ایران است.