بزرگترین تحولات علمی در سال ۲۰۲۶: هوش مصنوعی، ژن‌درمانی و رقابت فضایی

هوش مصنوعی: از تولید متن تا تولید علم

با توجه به جهش‌های چشمگیر هوش مصنوعی، پیش‌بینی می‌شود که سال آینده «عامل‌های هوش مصنوعی» با توانایی انجام خودکار عملیات‌های پیچیده، نقش بسیار پررنگ‌تری در پژوهش‌های علمی ایفا کرده و به‌طور گسترده‌تری مورد استفاده قرار گیرند. در حالی که انتظار می‌رود این سامانه‌ها مستقیماً به کشفیات علمی بزرگی دست یابند، چالش‌های مرتبط با خطا در تحلیل داده‌ها نیز به همان نسبت جدی‌تر خواهد شد و احتمالاً شاهد ناکامی‌های جدی در برخی از این سیستم‌ها خواهیم بود.

روند توسعه هوش مصنوعی از مدل‌های زبانی غول‌پیکر به سمت مدل‌های کوچک و تخصصی تغییر کرده است. این مدل‌های جدید به جای تمرکز بر تولید متن، بر استدلال‌های منطقی و ریاضی تمرکز دارند و در آزمون‌های هوش، کارایی بسیار بهتری نسبت به رقبای بزرگ خود نشان داده‌اند.

افق‌های روشن در پزشکی و ژن‌درمانی

پس از موفقیت چشمگیر در درمان یک نوزاد مبتلا به اختلال متابولیک با استفاده از تکنولوژی کریسپر، علم ویرایش ژن در آستانه یک جهش تازه قرار دارد. انتظار می‌رود در سال پیش‌رو، دو کارآزمایی بالینی مهم با هدف ارائه درمان‌های شخصی‌سازی‌شده برای کودکان آغاز شود.

درمان بیماری‌های نادر با ویرایش ژن

محققان با بهره‌گیری از الگوی درمانی موفق قبلی، به دنبال کسب مجوز برای آزمایش اصلاح مستقیم جهش‌های بیماری‌زا در کودکان مبتلا به اختلالات متابولیک (مرتبط با هفت ژن خاص) هستند. هم‌زمان، دانشمندان در تلاش‌اند تا این روش نوین ویرایش ژن را برای درمان بیماری‌های نادر سیستم ایمنی نیز به کار بگیرند؛ رویکردی که نویدبخش طراحی درمان بر اساس کد ژنتیکی منحصربه‌فرد هر بیمار است.

تشخیص زودهنگام ۵۰ نوع سرطان

دنیای پزشکی شاهد نتایج یک کارآزمایی بزرگ در بریتانیا خواهد بود که طی آن، توانایی یک آزمایش خون واحد برای شناسایی ۵۰ نوع سرطان پیش از ظهور علائم بالینی بررسی می‌شود. این فناوری با ردیابی قطعات دی‌ان‌ای ترشح‌شده از سلول‌های سرطانی در خون، نه‌تنها وجود بیماری، بلکه منشأ بافتی آن را نیز معین می‌کند. موفقیت این طرح که با مشارکت ۱۴۰ هزار داوطلب اجرا شده، می‌تواند به اجرای طرح غربالگری سراسری در بریتانیا منجر شود.

علاوه بر این، بریتانیا با اجرای بزرگ‌ترین اصلاحات قانونی دو دهه اخیر، مسیر کارآزمایی‌های بالینی را هموارتر می‌کند. این قوانین جدید با هدف تسریع در دسترسی بیماران به درمان‌های نوین و افزایش شفافیت علمی، فرآیندهای نظارتی و اخلاقی را در یک درخواست واحد ادغام کرده و ثبت عمومی نتایج را الزامی می‌سازند.

رقابت‌های فضایی و شکستن مرزهای کیهان

ماه؛ کانون رقابت فضایی

ماه بار دیگر به کانون رقابت‌های فضایی تبدیل خواهد شد:

• آرتمیس ۲ ناسا: این مأموریت تاریخی پس از نیم‌قرن، چهار فضانورد را به مدار ماه خواهد فرستاد. این سفر ۱۰ روزه، نخستین حضور انسانی در نزدیکی ماه از دهه ۱۹۷۰ تاکنون محسوب می‌شود.
• چانگ‌ ای-۷ چین: این کاوشگر برای پرتاب در ماه اوت آماده می‌شود و قصد دارد در نزدیکی قطب جنوب ماه فرود آید؛ منطقه‌ای که به دلیل وجود سنگ و دهانه، فرود در آن دشوار است. هدف اصلی این مأموریت، جست‌وجوی منابع یخ‌آب و مطالعه «ماه‌لرزه‌ها» است.

کاوش فراتر از ماه

برنامه‌های کاوش فضایی در سال پیش‌رو شامل مأموریت‌های هیجان‌انگیزی است:

1. ژاپن (MMX): سفری بی‌سابقه به قمرهای مریخ (فوبوس و دیموس) آغاز می‌شود تا برای نخستین بار در تاریخ، نمونه‌هایی از خاک فوبوس را در سال ۲۰۳۱ به زمین بازگرداند.
2. آژانس فضایی اروپا (PLATO): این ماهواره مجهز به ۲۶ دوربین، با پایش ۲۰۰ هزار ستاره، جست‌وجو برای یافتن سیاراتی مشابه زمین که قابلیت شکل‌گیری آب مایع را دارند، توسعه می‌دهد.
3. هند (آدیتیا-اِل۱): نخستین مأموریت خورشیدی هند، خورشید را در فاصله ۱.۵ میلیون کیلومتری از زمین و در حساس‌ترین دوران خود رصد می‌کند تا داده‌های ارزشمندی از «بیشینه فعالیت خورشیدی» (اوج چرخه ۱۱ ساله لکه‌ها، طوفان‌ها و شراره‌ها) فراهم کند.

نفوذ به قلب زمین و کشف ذرات بنیادی

دنیای علم همچنین شاهد عبور از مرزهای فیزیکی زمین و ذرات بنیادی خواهد بود.

حفاری ۱۱ کیلومتری در اعماق اقیانوس

کشتی حفاری پیشرفته چین با نام «مِنگ شیانگ»، مأموریت تاریخی خود را برای نفوذ به عمق ۱۱ کیلومتری و ورود به گوشته زمین آغاز می‌کند. هدف این پروژه، جمع‌آوری نمونه‌هایی از اعماق پوسته اقیانوسی برای فاش‌کردن رازهای شکل‌گیری کف اقیانوس‌ها و فعالیت‌های تکتونیکی زمین است.

تحولات بزرگ در فیزیک ذرات

در قلمرو فیزیک، برخورددهنده بزرگ هادرونی (LHC) در مرکز سرن سوئیس، خود را برای یک تحول بزرگ آماده می‌کند. پس از یک دوره فعالیت سه‌ساله که از سال ۲۰۲۶ آغاز می‌شود، این مرکز وارد فاز ارتقای ظرفیت با نصب تجهیزات «درخشندگی بالا» خواهد شد تا برای شروع به‌کار پرقدرت در سال ۲۰۳۰ آماده شود.

هم‌زمان، آزمایشگاه ملی فرمی آمریکا در آستانه تکمیل آشکارساز Mu2e است. این آزمایش حساس، به دنبال کشف رفتار مرموز ذره زیراتمی «میون» و امکان تبدیل آن به الکترون است؛ فرآیندی که می‌تواند درک ما را از قوانین بنیادین فیزیک تغییر دهد. جمع‌آوری داده‌های نهایی این دستگاه در سال ۲۰۲۷ آغاز خواهد شد.