خبر کامل
مدل‌های جهانی دهک‌بندی: چرا ایران باید از «گردش مالی» و «دارایی اسمی» عبور کند؟
تصویب‌نامه اخیر هیئت وزیران برای تغییر معیارهای دهک‌بندی یارانه‌بگیران بر اساس «گردش مالی» و «دارایی‌های اسمی»، بار دیگر کارایی روش‌های کنونی توزیع منابع عمومی در ایران را زیر سؤال برده است. درحالی‌که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تمرکز خود را بر رصد تراکنش‌های بانکی و مالکیت خودرو و ملک گذاشته، تجربه جهانی نشان می‌دهد که روش‌های بدوی «آزمون وسع» دیگر پاسخگوی نیازهای یک اقتصاد تورمی نیستند. کشورهای پیشرو سال‌هاست که از تمرکز بر «دارایی اسمی» به سمت سنجش «آسیب‌پذیری واقعی» و «فرمول‌های ترکیبی» حرکت کرده‌اند. در ادامه، تجربه ۵ کشور منتخب که می‌توانند الگویی برای اصلاح نظام یارانه‌ای ایران باشند، بررسی می‌شود.
چالش‌های روش کنونی ایران: عبور از دارایی اسمی
روش‌های مورد استفاده در ایران که صرفاً به دنبال مچ‌گیری از طریق معیارهایی چون حساب بانکی هستند، رویکردی منسوخ و ناعادلانه در یک اقتصاد درگیر تورم محسوب می‌شوند. تورم ۶۶ درصدی خوراکی‌ها در ایران، مرزهای سنتی فقر و غنا را جابجا کرده است. خانوارهای بسیاری با درآمدهای ریالی بالا، عملاً قدرت خریدی معادل دهک‌های پایین دارند.
یکی از ایرادات اصلی وارد بر دهک‌بندی در ایران این است که وام گرفتن و گردش پول ناشی از آن می‌تواند منجر به حذف یارانه شود، در حالی که این گردش مالی نشان‌دهنده بدهی است نه ثروت قابل تصرف. همچنین، وسواس بر مفهوم «دهک» سبب می‌شود که اختلاف ناچیز درآمدی بین دو دهک، سرنوشت شمولیت یارانه را تغییر دهد.
الگوهای جهانی برای اصلاح نظام یارانه‌ای
اردن: کسر بدهی از درآمد با ۵۷ شاخص (صندوق تکافل)
اردن که با حذف یارانه همگانی نان و سوخت، برنامه
- اردن به جای تکیه بر یکی دو شاخص، از الگوریتمی با ۵۷ شاخص متفاوت بهره می‌گیرد.
- این شاخص‌ها شامل نوع سوخت مصرفی برای گرمایش، فاصله محل سکونت تا مدارس دولتی و جنسیت سرپرست خانوار هستند.
- الگوی اردنی خانوارها را بر اساس شکاف فقر رتبه‌بندی می‌کند تا خطای شمول را به زیر ۱۰ درصد برساند.
شیلی: مفهوم «درآمد اصلاح‌شده» و مشارکت شهروندان (ثبت اجتماعی خانوارها)
شیلی با سیستم «ثبت اجتماعی خانوارها» (RSH)، پاسخی مستقیم به نقد اصلی دهک‌بندی در ایران داده است: «چرا درآمد یکسان برای دو خانواده با شرایط متفاوت، یکسان دیده می‌شود؟»
این سیستم، مفهومی به نام «درآمد مؤثر» یا اصلاح‌شده را جایگزین درآمد اسمی کرده است. در این الگو، درآمد خانوار بر یک «شاخص نیاز» تقسیم می‌شود. وجود فرد معلول، سالمند نیازمند مراقبت یا دانشجو، ضریب مخارج را بالا برده و «رتبه رفاهی» خانواده را پایین می‌آورد. همچنین:
این سیستم به جای اینکه دولت را در جایگاه «بازرس» قرار دهد، شهروند را در جایگاه مشارکت‌کننده می‌نشاند.
پایگاه داده شیلی ترکیبی از داده‌های اداری و خوداظهاری شهروندان است. اگر واقعیت زندگی فرد (مانند ورشکستگی) با داده‌های دولتی مغایرت داشته باشد، شهروند حق دارد اطلاعات خود را ویرایش کند و پس از راستی‌آزمایی میدانی، دهک او تغییر می‌کند.
کلمبیا: عبور از دهک‌بندی خطی و حمایت از گروه آسیب‌پذیر (سیستم سیسبِن)
کلمبیا با سیستم سیسبِن (Sisbén IV)، نگاه خطی به مفهوم «دهک» را کنار گذاشته و جامعه را به چهار گروه کیفی تقسیم کرده است:
- گروه A: فقر مطلق
- گروه B: فقر نسبی
- گروه C: آسیب‌پذیر
- گروه D: غیر فقیر
نکته مهم در این الگو، رفتار با گروه C یا «آسیب‌پذیر» است؛ کسانی که شاید امروز فقیر نباشند، اما به دلیل نداشتن پس‌انداز یا شغل پایدار، با یک شوک تورمی سریعاً به زیر خط فقر سقوط خواهند کرد. کلمبیا برخلاف ایران که سیاست حذفی دارد، برای گروه C سیاست پیشگیرانه دارد؛ این افراد یارانه نقدی مستقیم نمی‌گیرند، اما از تخفیف‌های بیمه‌ای، وام‌های مسکن و حمایت‌های آموزشی برخوردار می‌شوند تا از سقوط به گروه فقیر جلوگیری شود. معیارهای این کشور ترکیبی از ظرفیت درآمدی و کیفیت زندگی (مانند دسترسی به آب سالم، اینترنت و تراکم نفر در اتاق) است.
ترکیه: نظام امتیازدهی وزنی به جای حذف تک‌عاملی (نظام یکپارچه کمک اجتماعی)
ترکیه با راه‌اندازی «نظام یکپارچه کمک اجتماعی» (ISAS)، تمام ۲۸ پایگاه داده دولتی را به هم متصل کرده است. تفاوت اصلی ترکیه با ایران در نحوه تفسیر داده است. در ایران، داشتن خودروی بالای ۳ میلیارد تومان یا سفر خارجی، حکم وتو را دارد و فرد را بلافاصله حذف می‌کند، اما در ترکیه، هیچ تک‌عاملی باعث حذف نمی‌شود.
سیستم ترکیه مبتنی بر امتیازدهی وزنی است. داشتن خودرو امتیاز رفاه را بالا می‌برد، اما همزمان تعداد فرزندان، وضعیت اشتغال (رسمی یا غیررسمی)، قبوض مصرفی انرژی و وضعیت مسکن، امتیاز را تعدیل می‌کنند. این سیستم «خاکستری» در برابر سیستم «سیاه و سفید» ایران، خطای حذف کاذب را به شدت کاهش داده و مانع از شوک‌های اجتماعی ناشی از قطع یارانه می‌شود.
پرو: اولویت هدف‌گیری جغرافیایی و ضریب منطقه‌ای (سیستم هدف‌گیری خانوار)
پرو که با چالش عظیم «اقتصاد غیررسمی» مواجه است، از «هدف‌گیری جغرافیایی» به‌عنوان فیلتر نخست استفاده می‌کند. سیستم هدف‌گیری خانوار (SISFOH) ابتدا نقشه فقر کشور را ترسیم می‌کند:
- اگر خانواری در یک محله اعیان‌نشین زندگی کند، پیش‌فرض سیستم بر «عدم استحقاق» است.
- اگر خانواری در مناطق حاشیه‌نشین یا روستایی باشد، پیش‌فرض بر «استحقاق» است.
این رویکرد برای ایران که شکاف هزینه‌ای عمیقی بین تهران و شهرستان‌ها دارد، بسیار آموزنده است. در حال حاضر، درآمد ۲۰ میلیون تومانی در یک روستای دورافتاده رفاه خوبی ایجاد می‌کند، اما همین درآمد در تهران با توجه به تورم ۳۳ درصدی مسکن، کفاف اجاره‌خانه را نمی‌دهد. سیستم پرو با اعمال «ضریب منطقه‌ای»، قدرت خرید واقعی پول را می‌سنجد. علاوه بر این، پرو از «آزمون وسع نیابت» استفاده می‌کند؛ یعنی سطح رفاه را از روی کیفیت مصالح خانه و دارایی‌های مشهود (مانند جنس کف‌پوش خانه) تخمین می‌زند.
نتیجه‌گیری: لزوم حرکت به سمت الگوهای ترکیبی
معیار قرار دادنِ صرفِ تراکنش بانکی یا دارایی اسمی، رویکردی منسوخ و ناعادلانه است. خانوارهای بسیاری با درآمدهای ریالی بالا، عملاً قدرت خریدی معادل دهک‌های پایین دارند. ایران برای گذار از این وضعیت، نیازمند حرکت به سمت الگوهای ترکیبی است که انعطاف‌پذیری و عدالت بیشتری را فراهم کنند:
- الگویی شبیه اردن که بدهی را از درآمد کسر کند.
- الگویی شبیه شیلی که هزینه‌های خانوار (معلولیت یا تحصیل) را در درآمد لحاظ کند.
- الگویی شبیه کلمبیا که به جای حذف و اضافه صفر و یکی، سطوح مختلفی از حمایت را برای قشر آسیب‌پذیر تعریف نماید.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
زمان انتشار:
۱۵:۵۵ - ۱۴۰۴/۱۰/۰۲