بحران تراز آب دریای خزر: افت ۲۵۰ سانتی‌متری و تهدید زیرساخت‌های ساحلی

علل اصلی کاهش تراز: گرمایش جهانی و تبخیر فزاینده

به گفته رئیس مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، نوسانات تراز آب خزر به‌عنوان یک پهنه آبی محصور، به‌طور عمده تحت تأثیر شرایط هیدرواقلیمی قرار دارد. ورودی‌های مهم به دریا شامل آورد رودخانه‌ها و بارش روی سطح دریا و خروجی مهم آن تبخیر از سطح دریا است. در حالی که ورودی رودخانه‌ها وابسته به شرایط اقلیمی حوضه آبریز (که شامل ۹ کشور است) و مدیریت منابع آب است، مؤلفه‌های جوی و اقیانوسی تعیین‌کننده اصلی نوسانات تراز هستند.

«عامل اصلی کاهش تراز آب خزر، افزایش دما و متعاقباً افزایش تبخیر از سطح دریا است که روند فزاینده آن با ورودی رودخانه‌ها قابل جبران نمی‌باشد.»

یکی از عوامل کلیدی تشدید این کاهش، مسئله گرمایش جهانی و تغییر اقلیم است. افزایش دمای هوا و بالتبع افزایش میانگین دمای سطح دریا، سبب افزایش تبخیر از بدنه خزر شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد دمای سطح آب دریای خزر در ۹ سال گذشته بالاتر از مقدار نرمال بلندمدت بوده و این روند افزایشی همچنان ادامه دارد. این افزایش دما تأثیر منفی مستقیمی بر بیلان آبی دریا دارد و سناریوهای تغییر اقلیم، کاهش بیشتر سطح تراز آب خزر را تا پایان این قرن پیش‌بینی کرده‌اند.

پیامدهای افت تراز آب بر زیرساخت‌ها و زیست‌بوم‌های ساحلی

کاهش قابل ملاحظه تراز آب خزر در شرایطی رخ می‌دهد که نقش این پهنه آبی برای جوامع پیرامونی به دلیل گسترش زیرساخت‌ها و فعالیت‌های اقتصادی و منطقه‌ای بسیار پررنگ‌تر شده است. این افت تراز، چالش‌های جدی را برای کشورهای ساحلی ایجاد کرده و به‌عنوان هشداری برای زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های بهره‌برداری در مناطق ساحلی محسوب می‌شود.

مهم‌ترین پیامدهای ناشی از تشدید کاهش سطح آب عبارتند از:

• ایجاد چالش در زیرساخت‌ها و کاربری‌های اقتصادی و اجتماعی (مانند بنادر، شیلات و آبگیر نیروگاه‌ها).
• خشک شدن ذخایر آبی وابسته به دریا نظیر تالاب‌ها و خلیج‌های کناره‌ای (همچون خلیج گرگان).
• افزایش عرصه ساحل و دخل و تصرف انسانی در حریم دریا.
• از بین رفتن تنوع زیستی و اکوسیستم‌های ساحلی.
• افزایش غلظت آلاینده‌های محیطی دریا و مصب رودخانه‌ها.
• اثرات منفی بر آبخوان‌های ساحلی.
• تأثیر منفی بر فعالیت بنادر و شرایط دریانوردی.

در حالی که سواحل شمالی و میانی خزر به دلیل شیب کم، بیشترین پسروی را تجربه می‌کنند، سواحل جنوبی ایران با وجود شیب و عمق بیشتر، به دلیل تراکم بالای جمعیتی و سکونتگاهی، ابعاد وسیع‌تری از پیامدهای پسروی را متحمل خواهند شد. این شرایط، لزوم تدوین برنامه‌های مواجهه منطبق با اصول علمی و مدیریت بهتر اثرات منفی بر زیرساخت‌ها و محیط‌زیست را دوچندان می‌کند.

آمار تاریخی و چشم‌انداز آینده خزر

بررسی روند نوسانات تراز آب دریای خزر در طول نزدیک به دو قرن، دوره‌های افزایشی و کاهشی را نشان می‌دهد. پس از رسیدن به پایین‌ترین سطح در سال ۱۳۵۶ شمسی، تراز آب تا سال ۱۳۷۴ نزدیک به ۲.۵ متر افزایش یافت. با این حال، از سال ۱۳۷۴ (۱۹۹۵ میلادی) تاکنون، تراز آب دریای خزر روندی کاهشی شدید داشته است.

داده‌های کلیدی کاهش تراز آب (۱۳۷۴ تا ۱۴۰۳):

برآورد می‌شود که مجموعاً در طی چهار سال اخیر، ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریا کاسته شده است. روند کاهش سالانه که در دوره ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۶ حدود ۲ تا ۳ سانتی‌متر بود، اکنون به بیش از ۲۰ سانتی‌متر در سال رسیده است. شواهد حاکی از آن است که در سال ۱۴۰۴، تراز آب دریای خزر از رکورد حداقل تراز آب ۵۰۰ سال اخیر (سال ۱۳۵۶) نیز عبور خواهد کرد.

با وجود این روند کاهشی شدید و اثرات قابل ملاحظه آن بر مناطق ساحلی، رئیس مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر تأکید کرد که با توجه به ابعاد و وسعت خزر و سوابق تاریخی مشابه، این روند منجر به خشک شدن کامل دریا، مانند پیکره‌های آبی کوچک و بسته، نخواهد شد.