«ابرتورم آلمان»؛ چگونه بحران اقتصادی یک قرن پیش راه را برای ظهور هیتلر هموار کرد؟

ابرتورم در جمهوری وایمار: دوره و ابعاد

کشور آلمان پس از جنگ جهانی اول، با بحرانی به نام «ابرتورم» (Hyperinflation) مواجه شد. این دوره سه‌ساله در «جمهوری وایمار» که با نام رسمی «رایش آلمان» شناخته می‌شد، بین ژوئن ۱۹۲۱ تا ژوئیه ۱۹۲۴ به وقوع پیوست.

اگرچه ابرتورم آلمان شدیدترین تورم تاریخ نبود (پنگوی مجارستان و دلار زیمبابوه تورم‌های بیشتری را تجربه کردند)، اما به دلیل ابعاد اجتماعی و سیاسی آن و همچنین وقوع پس از ظهور رشته «علم اقتصاد»، به عنوان یک مورد برجسته تاریخی مورد توجه قرار می‌گیرد.

ابعاد فاجعه اقتصادی

این فاجعه اقتصادی در دوران جمهوری وایمار، میلیون‌ها نفر از شهروندان آلمانی را به فقر کشاند. بی‌ثباتی و فقر گسترده ناشی از این بحران، نظم اجتماعی را برهم زد و زمینه را برای پذیرش دیدگاه‌های افراطی سیاسی و در نهایت، ظهور حزب نازی در آلمان فراهم کرد.

در دوران ابرتورم، بی‌ارزش شدن پول سبب شد تا نظم و قانون از بین برود و تلاش آلمان برای دموکراسی کاملاً تضعیف شود؛ این شرایط راه را برای به قدرت رسیدن آدولف هیتلر هموار کرد.

ریشه‌های بحران: شکست در جنگ و پیمان ورسای

ریشه‌های ابرتورم در آلمان به دوران جنگ جهانی اول بازمی‌گردد. در طول جنگ، قیمت‌ها دو برابر شد. در سال ۱۹۱۴، آلمان پشتوانه طلا را از ارز خود کنار گذاشت به این امید که با استقراض دولتی و پیروزی در جنگ، منابع متفقین شکست‌خورده را به دست آورد. اما این پیش‌بینی محقق نشد و شکست آلمان، دولت جدید وایمار را مجبور به پذیرش «پیمان ورسای» کرد.

غرامت‌های سنگین و از دست دادن مستعمرات

پیمان ورسای، آلمان را موظف به پرداخت غرامت‌های هنگفت جنگی به متفقین کرد. این پرداخت‌ها باید با ارزی با پشتوانه طلا انجام می‌شد. از آنجا که آلمان پشتوانه طلا را کنار گذاشته بود، دولت وایمار تحت فشار شدید مالی قرار گرفت تا ارزهای دیگر را تهیه کند.

علاوه بر این، طبق معاهده ورسای که در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۹ امضا شد، تمامی مستعمرات فرامرزی آلمان در چین، اقیانوس آرام و آفریقا از دست رفتند. این امر دسترسی آلمان به مواد اولیه ارزان را قطع کرد و بر مشکلات اقتصادی افزود.

افزایش عرضه پول احتکار شده

در کنار عوامل خارجی، به گردش درآمدن میلیاردها مارک احتکار شده در طول جنگ، عرضه پول را به شدت افزایش داد و به تشدید بحران کمک کرد.

سیاست‌های اشتباه و اوج‌گیری تورم

پیش از جنگ جهانی اول، نرخ برابری هر یک دلار آمریکا با چهار مارک آلمان بود. اما با وقوع تورم پس از جنگ، تا سال ۱۹۲۰ ارزش مارک آلمان ۱۶ برابر کمتر شد و نرخ تبادل برای مدتی به ۶۹ مارک در برابر هر دلار آمریکا رسید.

تصمیم فاجعه‌بار چاپ پول

دولت وایمار به جای کنترل تورم، مسیر اشتباهی را برگزید و برای پرداخت بدهی‌ها به چاپ گسترده پول روی آورد. نتیجه این سیاست، افزایش ۷۰۰ درصدی قیمت‌ها تا ژوئیه ۱۹۲۲ بود و ابرتورم با عرضه پول زیاد در برابر کالاهای کمیاب، عملاً آغاز شد.

اوج بی‌ارزشی پول

با وقوع ابرتورم، دولت مجبور به چاپ اسکناس‌های «یک میلیون مارکی» و «یک میلیارد مارکی» شد. وخامت اوضاع به حدی رسید که تا نوامبر ۱۹۲۳، هر یک تریلیون مارک آلمان (هزار میلیارد) برابر با یک دلار آمریکا شد. در این دوران:

• خرید یک روزنامه ساده با یک فرغون پول امکان‌پذیر نبود.
• قیمت یک فنجان قهوه در فاصله سفارش تا نوشیدن، از ۵ هزار مارک به ۷ هزار مارک افزایش می‌یافت.
• مردم از پول‌های بی‌ارزش برای سوخت استفاده می‌کردند.

فروپاشی اجتماعی و ظهور هیتلر

در این دوران، مغازه‌داران قادر به هماهنگی موجودی خود با تورم نبودند و کشاورزان از فروش محصولات خود با پول بی‌ارزش خودداری می‌کردند. این وضعیت منجر به شورش‌هایی برای غذا و هجوم مردم شهر برای غارت مزارع روستاها شد. مستمری‌بگیران نیز گرسنه ماندند.

این فروپاشی اقتصادی و اجتماعی، تلاش‌های دموکراتیک در آلمان را کاملاً تضعیف کرد و با استقبال مردم از دیدگاه‌های سیاسی افراطی، ابرتورم آلمان عملاً راه را برای به قدرت رسیدن آدولف هیتلر و حزب نازی هموار ساخت.