اهرم‌های پنهان چین و آمریکا در جنگ تجاری؛ از نیمه‌رسانا تا انحصار دارویی

رقابت تجاری فزاینده میان چین و ایالات متحده، دو قدرت بزرگ اقتصادی جهان، هر یک را وادار به استفاده از اهرم‌های فشار استراتژیک خود کرده است. واشنگتن با تکیه بر توانایی اعمال تعرفه‌های سنگین و محدود کردن دسترسی پکن به فناوری‌های حیاتی، به‌ویژه نیمه‌رساناهای پیشرفته مورد نیاز برای توسعه هوش مصنوعی، سعی در مهار رقیب خود دارد. در مقابل، پکن دو برگ برنده مهم در دست دارد: انحصار تقریباً کامل بر عناصر خاکی کمیاب و کنترل بخش قابل توجهی از زنجیره تامین دارویی جهان. این بازی کارت‌های برنده، آینده تجارت و فناوری جهانی را تحت‌الشعاع قرار داده است.

اهرم‌های فشار ایالات متحده؛ از تعرفه تا تراشه

ایالات متحده در سال‌های اخیر به‌طور فعالانه‌ای از کارت‌های خود استفاده کرده است. این روند با اعمال تعرفه‌های گمرکی بر کالاهای چینی در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ آغاز شد. هرچند جو بایدن در ابتدا منتقد این سیاست بود، اما پس از روی کار آمدن نه تنها آن را ادامه داد، بلکه حجم تعرفه‌ها را افزایش داد و برای محدود کردن دسترسی چین به نیمه‌هادی‌های پیشرفته و تجهیزات تولید آن‌ها گام‌های جدی برداشت.

بازگشت احتمالی ترامپ به قدرت، با اعمال تعرفه‌های بالاتر و تشدید محدودیت‌ها بر فروش تراشه‌های پیشرفته به چین همراه بود. این سخت‌گیری‌ها حتی شرکت‌های پیشرویی چون انویدیا را وادار به طراحی تراشه‌های اصلاح‌شده (مانند H100 و سپس H20) برای دور زدن ممنوعیت‌ها کرد. با این حال، دولت آمریکا به‌سرعت روزنه‌های قانونی را مسدود کرد و محدودیت‌ها را بر ارسال این تراشه‌های تغییریافته نیز اعمال نمود.

قدرت انحصاری پکن: عناصر خاکی کمیاب و دارو

چین با در اختیار داشتن حدود ۶۰ درصد از معادن و تقریباً ۹۰ درصد از ظرفیت پالایش عناصر خاکی کمیاب جهان، انحصار محصولات حیاتی برای فناوری‌های مدرن را در دست دارد. برگ برنده دوم و شاید خطرناک‌تر پکن، کنترل بخش قابل توجهی از زنجیره تامین دارویی جهانی است.

تهدید عناصر خاکی و عقب‌نشینی آمریکا

پکن در اواخر سال ۲۰۲۴ و اوایل ۲۰۲۵ با اعمال قوانین سختگیرانه صدور مجوز، کارت عناصر خاکی کمیاب خود را رو کرد و آمریکا را به قطع عرضه جهانی تهدید نمود. این اقدام باعث نگرانی جدی در غرب، از جمله کاخ سفید، شد و مذاکرات اضطراری را در پی داشت. در ماه اکتبر، در حاشیه اجلاس APEC در کره جنوبی، دیدار مستقیمی میان ترامپ و شی جین پینگ انجام شد.

نتیجه این مذاکرات یک امتیازدهی متقابل بود. ایالات متحده در پاسخ به وعده شی مبنی بر عدم محدودیت صادرات عناصر خاکی کمیاب، دو اقدام مهم انجام داد:

• تعرفه‌های محصولات چینی ورودی به ایالات متحده را ۱۰ درصد کاهش داد.
• محدودیت‌های مربوط به تمام صادرات نیمه‌هادی به چین را لغو کرد.

این اقدام که می‌تواند ناشی از لابی‌گری سازندگان تراشه یا حسن نیت در برابر چین تعبیر شود، نشان داد که هر دو برگ برنده، توانایی خنثی کردن مزیت دیگری را دارند.

تلاش‌های جهانی برای شکستن انحصار

ذخایر عناصر خاکی کمیاب در سراسر جهان وجود دارد و انحصار چین بیشتر به‌دلیل تحمل ماهیت آلاینده استخراج و پالایش این عناصر است. تهدیدات اخیر پکن، نگرانی‌های زیست‌محیطی در غرب را به حاشیه راند و واشنگتن جستجو برای جایگزین‌های داخلی را آغاز کرد. دولت آمریکا در حال بررسی تامین مالی کنسرسیومی خصوصی برای سرمایه‌گذاری تقریباً ۲ میلیارد دلار در معدن و پالایش داخلی است. همچنین، پنتاگون قراردادی با یک شرکت کانادایی برای ساخت کارخانه‌ای در لوئیزیانا امضا کرده است.

علاوه بر این، ترامپ تفاهم‌نامه‌هایی با مالزی، تایلند و استرالیا برای ترویج پروژه‌های عناصر نادر خاکی امضا کرده است. وزرای انرژی کشورهای گروه هفت (G7) نیز کمتر از دو ماه پیش برای یافتن جایگزین‌های غیرچینی توافق کردند.

تلاش چین برای خودکفایی در نیمه‌رسانا

چین نیز در تلاش است تا کنترل انحصاری آمریکا بر نیمه‌هادی‌ها را از بین ببرد، هرچند راه درازی در پیش دارد و سهم بازار این کشور از تراشه‌های پیشرفته تنها حدود ۲۳ درصد است. پکن در پاسخ به ممنوعیت‌های آمریکا، کنترل توزیع بزرگترین تراشه‌ساز خود (Semiconductor Manufacturing International) را به دست گرفته و بخش عمده تولیدات را به شرکت‌های پیشرویی مانند Huawei Technologies اختصاص داده است. همچنین، شرکت‌های چینی روش‌هایی را برای اتصال تراشه‌های کم‌قدرت‌تر برای جایگزینی نمونه‌های پیشرفته توسعه داده‌اند و مقامات چینی بر توسعه جایگزین‌های غیرآمریکایی به‌طور جدی سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

سلاح پنهان و حیاتی چین: زنجیره تامین دارویی

نفوذ پکن در حوزه داروسازی از نیمه‌رساناها و عناصر خاکی کمیاب پیچیده‌تر و حیاتی‌تر است. چین بر چندین حوزه از زنجیره تامین دارویی جهانی تسلط دارد. آمارها نشان‌دهنده میزان وابستگی غرب به این کشور است:

این ارقام ممکن است کمتر از واقعیت باشد، زیرا واردات ایالات متحده از هند نیز به نهاده‌های چینی وابسته است. اگرچه پکن تاکنون از اهرم دارویی خود استفاده نکرده و حتی در تهدید عناصر خاکی کمیاب، مصارف پزشکی را مستثنی کرد، اما قانون امنیت زیستی ۲۰۲۱ به این کشور اجازه اعمال چنین ممنوعیت‌هایی را می‌دهد و غرب از قدرت بالقوه چین آگاه است.

در طول همه‌گیری کووید-۱۹، توقف عرضه حدود ۸۰ درصد از مواد یددار جهان توسط پکن، بیمارستان‌ها را مجبور به سهمیه‌بندی تصویربرداری تشخیصی برای ده ماه کرد. یافتن جایگزین‌ها در این حوزه بسیار دشوار است.

کمیسیون امنیت اقتصادی ایالات متحده و چین در گزارشی به کنگره اذعان کرد که در حال حاضر، هیچ راهی برای دانستن میزان کامل تسلط چین بر این بازار وجود ندارد.

برای رفع این آسیب‌پذیری، کنگره باید شرکت‌های دارویی را مجبور به شناسایی و افشای منشأ مواد مورد استفاده خود کند. با توجه به اینکه در صورت افزایش فشارها، پکن از استفاده از قدرت دارویی خود تردید نخواهد کرد، تمایل غرب به پرداخت هزینه‌های سیاسی برای کاهش این وابستگی ممکن است اجتناب‌ناپذیر باشد.