حلقه مفقوده در زنجیره دانش ایران؛ چرا پژوهش‌های دانشگاهی اجرا نمی‌شوند؟

نقش دانشگاه: تولید دانش، نه اجرای مستقیم

محمد حسن‌زاده، رئیس پژوهشگاه ایرانداک، دانشگاه‌ها را به مثابه مراکز تولید علم و نیروی انسانی توانمند تشبیه کرد و توضیح داد که محصول اصلی این مراکز، دانش، فناوری و نیروی انسانی متخصص است. وی با یک تمثیل روشن، مسئولیت دانشگاه‌ها را از نهادهای اجرایی تفکیک کرد:

اگر دانشگاه را به کارخانه‌ای تشبیه کنیم، محصول آن دانش، فناوری و نیروی انسانی متخصص است. همان‌طور که یک کارخانه مواد غذایی مسئول سیر کردن مردم نیست و تنها «محصول» تولید می‌کند، دانشگاه‌ها نیز مسئول اجرای پژوهش‌ها و پیاده‌سازی مستقیم راه‌حل‌ها نیستند.

وی تاکید کرد: دانشگاه‌ها وظیفه ساختن، تولید کردن و توانمندسازی نیروی انسانی را بر عهده دارند؛ اما اجرای یافته‌ها و عملیاتی کردن راه‌حل‌ها وظیفه اصلی نهادهای اجرایی، نظام حکمرانی، صنعت، بخش خصوصی و در نهایت، جامعه است.

کمبود «ترجمه راه‌حل‌ها به عمل»

این متخصص علم اطلاعات و دانش‌شناسی خاطرنشان کرد که در دانشگاه‌ها برای تقریباً تمامی مسائل کلان کشور از جمله مسائل شهری، اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و فرهنگی، پژوهش‌های دامنه‌دار، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دقیق انجام شده است. مدل‌ها، راهکارهای کاربردی و تحلیل‌های اجرایی متعددی موجود است.

وی با اشاره به حجم عظیم بروندادهای پژوهشی، تصریح کرد که مشکل کشور، کمبود راه‌حل‌های علمی نیست، بلکه کمبود «ترجمه راه‌حل‌ها به عمل» است. هزاران راهکار علمی برای معضلاتی چون آلودگی هوا، ترافیک، بحران آب، مدیریت شهری، اقتصاد دانش‌بنیان، سلامت و انرژی آماده و موجود است، اما متأسفانه مورد استفاده قرار نمی‌گیرند و به مرحله اجرا نمی‌رسند.

غیبت حلقه حیاتی: کارگزاری دانش

چرا یافته‌های پژوهش‌ها به عمل تبدیل نمی‌شوند؟ حسن‌زاده پاسخ داد که ایران فاقد یک سازوکار مناسب برای ترجمه دانش به اقدامات اجرایی است. به عبارت دیگر، حلقه‌ای حیاتی در زنجیره دانش کشور غایب است:

• ما نهاد یا مکانیسمی نداریم که پژوهش‌ها را از دانشگاه‌ها خارج کند.
• نهادی وجود ندارد که پژوهش‌ها را به زبان قابل‌فهم، قابل اجرا و قابل تصمیم‌گیری برای سیاست‌گذاران تبدیل کند.
• یافته‌های پژوهش‌ها به دست صنعت، دولت و جامعه نمی‌رسد یا مدل مالی و نهادی برای اجرای آن‌ها وجود ندارد.

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، این حلقه مفقوده توسط نهادهایی نظیر دفاتر انتقال فناوری، مراکز کارگزاری دانش، رابط‌های دانشگاه-حکمرانی، تحلیلگران سیاست علم و آزمایشگاه‌های سیاست‌گذاری پر می‌شود. اما در ایران، پژوهش‌ها اغلب در کتابخانه‌ها باقی مانده و به دست سیاست‌گذاران نمی‌رسند.

نیاز به اکوسیستم چندبخشی برای عملیاتی شدن پژوهش‌ها

برای عملیاتی شدن مؤثر پژوهش‌ها، نیاز به ایجاد یک اکوسیستم چندبخشی و هماهنگ است. مسئولیت‌ها در این اکوسیستم به شرح زیر است:

• دولت و نهادهای اجرایی: باید ساختارهایی برای جذب پژوهش‌ها و فناوری‌ها طراحی کنند و به‌صورت مسئله‌محور و سفارش‌محور عمل نمایند.
• بخش خصوصی: باید انگیزه و توان لازم برای جذب فناوری و راه‌حل‌های علمی را داشته باشد.
• رسانه‌ها و جامعه: باید به راه‌حل‌های علمی اعتماد کرده و در فرآیند اجرای آن‌ها مشارکت فعال داشته باشند.
• کارگزاری دانش: باید مانند یک مترجم و واسط عمل کرده و علم را به تصمیم‌سازی و سپس به اجرا تبدیل کند.

رئیس پژوهشگاه ایرانداک در پایان ابراز امیدواری کرد که با تکمیل این حلقه‌های مفقوده در زنجیره دانش، دستاوردهای دانشگاهی بتوانند به‌طور مؤثر در حل مشکلات کشور نقش‌آفرینی کرده و به مرحله اجرا برسند.