تعداد واقعی حواس انسان چندتاست؟ چالش عصب‌شناسی با باور ارسطویی

عصب‌شناسی مدرن، باور کهن ارسطویی مبنی بر محدود بودن حواس انسان به پنج مورد را به چالش کشیده و نشان می‌دهد که ما جهان را با مجموعه‌ای بسیار پیچیده‌تر و درهم‌تنیده‌تر از حواس درک می‌کنیم. پژوهش‌های جدید از وجود ۲۲ تا ۳۳ حس مختلف حکایت دارند که تجربه‌ای یکپارچه از واقعیت می‌سازند.

فراتر از پنج حس ارسطویی

سال‌هاست که ما درس‌های ارسطو، فیلسوف یونانی، در مورد پنج حس (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه) را تکرار می‌کنیم. ارسطو به پنج عنصر سازنده‌ی جهان نیز باور داشت، باوری که امروزه کنار گذاشته شده است. عصب‌شناسان تأکید می‌کنند که داستان حواس ما نیز به همین اندازه پیچیده و فراتر از این محدودیت عددی است.

تقریباً تمام تجربه‌ی انسانی ماهیتی چندحسی دارد. مغز ما دیدن، شنیدن، لمس‌کردن و بوییدن را به‌صورت مجزا پردازش نمی‌کند، بلکه آن‌ها را هم‌زمان ترکیب می‌کند تا تصویری یکپارچه از جهان و از خودمان بسازد. این درهم‌تنیدگی حواس، تجربه‌های روزمره ما را شکل می‌دهد؛ از حس زبری و نرمی اشیا گرفته تا لطافت نان تازه یا بوی چای تازه‌دم در صبح.

حواس ناشناخته و پنهان

برخی از حواس، اگرچه کمتر شناخته شده‌اند، اما نقش حیاتی در درک ما از جهان دارند. چارلز اسپنس، استاد علوم اعصاب از آزمایشگاه میان‌حسی دانشگاه آکسفورد، اشاره می‌کند که همکارانش به وجود ۲۲ تا ۳۳ حس باور دارند که برخی از آن‌ها عبارتند از:

حس عمقی (Proprioception) و تعادل

حس عمقی به ما امکان می‌دهد بدون نگاه‌کردن بدانیم دست و پاهایمان کجا قرار دارند. این حس، در کنار سامانه‌ی وستیبولار (دهلیزی) گوش و بینایی، حس پیچیده تعادل ما را شکل می‌دهد.

حس مالکیت اندام‌ها

حس مالکیت اندام‌ها همیشه بدیهی نیست. برای نمونه، برخی بیماران سکته‌ای با وجود دریافت حس لامسه، احساس می‌کنند اندام‌شان متعلق به خودشان نیست.

لمس و چشایی: ترکیبی پیچیده

حتی حواس رایج نیز ساده نیستند، بلکه ترکیبی از چندین حس فرعی‌اند. لمس در واقع مجموعه‌ای از حس درد، دما، خارش و تماس فیزیکی است. همچنین، چشیدن نتیجه‌ی همکاری سه حس لمس، بویایی و چشایی است که در مجموع به آن سیستم چشایی یا گاستیشن گفته می‌شود و طعم نهایی غذا و نوشیدنی را می‌سازد.

گاستیشن به گیرنده‌های روی زبان مربوط است که پنج مزه‌ی پایه را تشخیص می‌دهند:

• شوری
• شیرینی
• ترشی
• تلخی
• اومامی (Umami)

طعم‌هایی مانند نعناع، انبه یا تمشک حاصل جمع ساده‌ی مزه‌های پایه نیستند، بلکه درک آن‌ها نتیجه‌ی همکاری زبان و بینی است و سهم اصلی به بویایی تعلق دارد. این بوها هنگام جویدن یا نوشیدن آزاد شده و از راه نازوفارنکس (بخش بالایی حلق) به بینی می‌رسند. حس لمس نیز نقش اتصال‌دهنده را ایفا کرده و ترجیحات بافتی ما را شکل می‌دهد؛ مانند حس مخملی شکلات یا ترجیح تخم‌مرغ شل یا سفت.

تعامل حسی در زندگی روزمره

حس‌ها به‌طور مداوم بر یکدیگر اثر می‌گذارند. آنچه لمس می‌کنیم بر آنچه می‌بینیم اثر می‌گذارد و آنچه می‌بینیم، شنیدن را تغییر می‌دهد. این پدیده‌ی میان‌حسی در بسیاری از جنبه‌های زندگی ما قابل مشاهده است:

• بافت و بو: رایحه‌ی رز می‌تواند باعث شود مو ابریشمی‌تر احساس شود.
• ماست کم‌چرب: بوهای خاصی در ماست‌های کم‌چرب می‌توانند بدون افزودن مواد غلیظ‌کننده، احساس چربی و غنا را در دهان ایجاد کنند.
• بینایی و تعادل: هنگام برخاستن هواپیما، ترکیب بینایی و پیام‌های گوش داخلی باعث می‌شود کابین بالاتر از حد واقعی به نظر برسد.

پژوهش‌های نوین و بازاندیشی حواس

مرکز مطالعه‌ی حواس در دانشگاه لندن، با همکاری فیلسوفان، عصب‌پژوهان و روان‌شناسان، حوزه‌ی حواس را به یک زمینه‌ی غنی برای پژوهش تبدیل کرده است. در پروژه‌ی «بازاندیشی حواس» که از سال ۲۰۱۳ آغاز شد، نتایج مهمی به دست آمد:

پژوهشگران نشان دادند تغییر صدای قدم‌ها می‌تواند باعث شود بدن سبک‌تر یا سنگین‌تر احساس شود. همچنین مشخص شد صدای هواپیما ادراک طعم را تغییر می‌دهد و به همین دلیل آب‌گوجه‌فرنگی در پرواز خوش‌طعم‌تر به نظر می‌رسد.

آزمایش‌ها نشان می‌دهند نویز سفید مزه‌های شوری، شیرینی و ترشی را تضعیف می‌کند، اما اومامی را خیر. از آنجا که گوجه‌فرنگی سرشار از طعم اومامی است، صدای هواپیما طعم آن را تقویت می‌کند. همچنین، راهنماهای صوتی موزه‌ی تیت بریتانیا، وقتی طوری طراحی شدند که انگار شخصیت داخل پرتره با مخاطب حرف می‌زند، باعث شدند جزئیات بصری بیشتری در ذهن مخاطبان بماند.

این نمونه‌ها یادآوری می‌کنند که حواس ما بسیار پیچیده‌تر از تصور روزمره‌اند. کافی است در تجربه‌های بعدی خود، هنگام قدم زدن یا چشیدن آرام غذا، لحظه‌ای به این تعامل شگفت‌انگیز حواس مختلف برای ساختن تجربه‌ای کامل و زنده از جهان توجه کنیم.