خبر کامل
رئیس فرهنگستان علوم: چالش اصلی علم، تبدیل دانش به محصول و حفظ نخبگان است
رئیس فرهنگستان علوم، ضمن تأکید بر پیشرفت و بلوغ جریان علمی کشور، بزرگترین چالش‌های پیش روی اکوسیستم علمی را تشریح کرد. دکتر محمدرضا مخبر دزفولی با اشاره به آمارهای جهانی، بر لزوم افزایش ضریب تبدیل دانش به محصول، اصلاح ساختار آموزش عالی و تأمین معیشت نخبگان برای جلوگیری از ریزش سرمایه‌های انسانی تأکید کرد.
وضعیت کنونی علم و فناوری ایران در آمار جهانی
دکتر مخبر دزفولی با بیان اینکه جریان علم کشور خوشبختانه در مسیر رو به جلو قرار دارد و به یک بلوغ قابل قبول رسیده است، تصریح کرد که این پیشرفت‌ها نباید مانع از شناسایی دقیق نقاط ضعف شود.
دستاوردها و جایگاه ایران در تولید علم
- ایران با داشتن بیش از ۲۰۰۰ دانشمند برجسته، موفق به تربیت یک درصد از دانشمندان در سطح جهانی شده است.
- بر اساس آمارهای جهانی، در حالی که جمعیت ایران تنها یک درصد جمعیت جهان است، میزان تولید علم کشور دو درصد از تولید علم دنیا را تشکیل می‌دهد.
- در فناوری‌های پیشرفته‌ای نظیر هوش مصنوعی، سلول‌های بنیادی و فناوری‌های زیستی (بیوتکنولوژی)، نام ایران در رتبه‌بندی‌های جهانی در کنار چند کشور برتر قرار دارد.
چالش‌های رتبه‌بندی و تبدیل دانش به محصول
رئیس فرهنگستان علوم با وجود دستاوردهای مذکور، اعلام کرد که رتبه کلی علم ایران در سطح جهانی با افت دو پله‌ای، از ۱۵ به ۱۷ رسیده است. وی بزرگترین چالش پیش روی اکوسیستم علمی کشور را ضریب تبدیل دانش به محصول دانست و اظهار داشت: «اهمیت مقالات علمی به عنوان نشانگر توان دانشی کشور قابل انکار نیست، اما باید بر ثبت اختراع و تولید محصول در دنیا نیز تمرکز داشته باشیم.»
در حال حاضر از هر ۴۰۰ تا ۴۵۰ مقاله ایران در سطح جهانی، تنها یک پتنت (ثبت اختراع) اتفاق می‌افتد. این نسبت در مقایسه با کشورهای دیگر بسیار پایین است؛ به عنوان مثال، ژاپنی‌ها از هر دو مقاله یک و ترکیه تقریباً از هر ۱۰۰ مقاله یک ثبت اختراع دارند.
این مقام مسئول تأکید کرد که میزان ثبت اختراع ایران در سطح جهانی باید به عددی زیر صد برسد، به نحوی که به ازای هر ۵۰ تا ۶۰ مقاله، یک ثبت اختراع یا تولید محصول به مرحله تجاری‌سازی برسد.
بحران نیروی انسانی و فرسودگی تجهیزات
دکتر مخبر چالش اصلی علم در ایران را حوزه نیروی انسانی عنوان کرد و متذکر شد: «ما در ایران نیروی کارآمد قابل قبولی تربیت کرده‌ایم، اما در نگهداشت آن‌ها با مشکل مواجه هستیم، چرا که زیست‌بوم متناسب برای حفظ این مغزهای متفکر طراحی نشده است.»
مولفه‌های اصلی زیست‌بوم علم و معیشت محققان
وی دو مؤلفه اصلی برای حفظ نخبگان را برشمرد:
- منزلت محققان: دانشمندان باید در جامعه احساس ارزش‌گذاری قابل قبول کنند.
- معیشت قابل قبول: سطح معیشت محققان در مقایسه با منطقه در سطح «بسیار نازلی» قرار دارد و نگهداری استادان کنونی عمدتاً «ایثارگرانه» است که این امر منجر به ریزش نخبگان شده است.
انتقاد از وضعیت بودجه تحقیق و توسعه (R&D)
رئیس فرهنگستان علوم با انتقاد شدید از وضعیت بودجه‌ای، سهم تحقیق و توسعه (R&D) از تولید ناخالص داخلی (GDP) را تنها شش دهم درصد (۰.۶٪) دانست و آن را به معنای «تقریباً هیچ بودجه‌ای» برای این بخش تعبیر کرد. وی افزود: «کشورهای دانش‌بنیان بیش از دو درصد و در برخی موارد تا بیش از ۶ درصد برای این حوزه سرمایه‌گذاری می‌کنند.»
عامل دیگر در عدم حفظ نخبگان، «فرسودگی تجهیزات و امکانات علمی، دانشگاهی و تحقیقاتی» در تمامی بخش‌ها (مهندسی، علوم پایه، پزشکی، کشاورزی و علوم انسانی) است که نیازمند سرمایه‌گذاری ویژه است.
راهکار بهره‌گیری از نخبگان جوان
دکتر مخبر راهکار خود برای بهره‌گیری از نخبگان جوان را «تعریف خوشه‌های نخبگانی در زمینه‌های اولویت‌دار علمی» دانست. اولویت‌های کنونی کشور شامل موارد زیر است:
- غذای کشور
- آب
- انرژی
- سلامت
- خدمات دیجیتال
- زیست (محیط زیست)
وی تأکید کرد که با تشکیل این خوشه‌ها می‌توان برای نخبگان جوان طرح و پروژه تعریف کرد.
لزوم اصلاح ساختار آموزش عالی و حکمرانی علم
رئیس فرهنگستان علوم به لزوم اصلاحات ساختاری در آموزش عالی اشاره کرد و مشکل را در افزایش کمیت‌ها با «هندسه نامتوازن» دانست. این نامتوازنی به معنای افزایش کمیت بدون توجه به مزیت‌های نسبی جغرافیایی است.
وی خواستار آن شد که وزارتخانه‌های علوم، آموزش عالی و دانشگاه آزاد خود را با جریان آمایش کشور تطبیق دهند و در مواردی که جذب دانشجوی بی‌رویه صورت گرفته، یا رشته‌ای مزیت نسبی منطقه‌ای ندارد، یا اعضای هیئت علمی کارآمدی لازم را ندارند، بازنگری و به‌روزرسانی انجام شود.
هم‌افزایی در سیاست‌گذاری
در حوزه حکمرانی علم، دکتر مخبر «تکثر سیاست‌گذاری» را به صلاح ندانست و اظهار کرد که سیاست‌گذاری‌ها باید «هم‌افزایی یکجا و متمرکز» داشته باشند تا از تضاد و بازگشت به عقب سیاست‌ها جلوگیری شود. با این حال، وی تأکید کرد که در مرحله اجرا، «تکثر هدفمند مبتنی بر مأموریت کاملاً درست است.»
وی در پایان بر لزوم رسیدن مسئولین و دولت به این جمع‌بندی تأکید کرد و گفت: با وجود سختی‌های تأمین مالی، باید سهم تحقیق و پژوهش به حداقل دو درصد از تولید ناخالص داخلی افزایش یابد تا تأثیر دانش در زندگی مردم ملموس شود.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
