سقوط ۹۰ درصدی درآمد یوتیوبرهای فارسی؛ پایان دوره طلایی فیلترینگ و VPN

پایان دوره طلایی: سقوط ۹۰ درصدی درآمد یوتیوبرهای فارسی

فیلترینگ یوتیوب در ایران، به‌طور ناخواسته فرصتی طلایی را برای تولیدکنندگان محتوای فارسی فراهم کرده بود. کاربران ایرانی با استفاده از ابزارهای تغییر آی‌پی (VPN)، از سوی سیستم تبلیغاتی گوگل به‌عنوان کاربرانی از کشورهای دارای تبلیغات گران‌قیمت سطح اول (Tier ۱) مانند آلمان و آمریکا شناسایی می‌شدند. نتیجه این تغییر، نمایش تبلیغات پرهزینه برای کاربران، سرازیر شدن درآمد دلاری به کانال‌های فارسی و شکل‌گیری یک اکوسیستم نسبتاً پایدار از یوتیوبرها بود؛ اکوسیستمی که در حوزه‌های مختلف از مستند و آموزش گرفته تا سرگرمی و چالش، به‌سرعت رشد کرد و هویت «یوتیوب فارسی» را شکل داد.

اما این دوره طلایی به پایان رسیده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که گوگل با به‌روزرسانی گسترده الگوریتم‌های شناسایی موقعیت مکانی و استفاده از داده‌های عمیق‌تر، عملاً کارایی VPNها را خنثی کرده و ترافیک ایران را با دقت بالا تشخیص می‌دهد. نتیجه این اقدام، حذف نمایش تبلیغات برای کاربرانی است که هویت ایرانی آن‌ها احراز شده است و این امر، سقوطی آزاد را برای درآمد یوتیوبرهای فارسی‌زبان رقم زده که برخی آن را تا ۹۰ درصد کاهش برآورد می‌کنند. این تصمیم می‌تواند یوتیوب فارسی را وارد مرحله‌ای سخت و سرنوشت‌ساز کند.

پرمخاطب‌ترین کانال‌های فارسی‌زبان (دسامبر ۲۰۲۵)

وضعیت مشترکان (سابسکرایبر) تعدادی از کانال‌های مشهور یوتیوب فارسی تا ۲۲ دسامبر ۲۰۲۵ (۱ دی ۱۴۰۴) در جدول زیر آمده است. این ارقام نشان‌دهنده گستردگی مخاطبان این پلتفرم در میان فارسی‌زبانان است:

انگیزه گوگل: افزایش بازدهی تبلیغاتی

یک کارشناس امنیت شبکه در تشریح هدف گوگل از این اقدام توضیح می‌دهد که انگیزه اصلی، بالا بردن بازدهی سیستم تبلیغاتی (Google Ads) است. گوگل در ازای دریافت هزینه از تبلیغ‌دهنده، باید گزارشی مبنی بر درصد تبدیل نمایش تبلیغ به خرید ارائه دهد. از آنجایی که کاربران ساکن در کشورهای تحت تحریم (مانند ایران) قدرت خرید بین‌المللی ندارند، نمایش تبلیغات به آن‌ها منجر به خرید نمی‌شود و این موضوع، بازدهی کلی سیستم گوگل را کاهش می‌دهد.

«گوگل تصمیم گرفت به هر کاربری که هویت ایرانی‌اش احراز شده، اصلاً تبلیغ نشان ندهد تا نرخ تبدیل (Conversion Rate) خود را برای تبلیغ‌دهندگان بالا ببرد. حالا دیگر در عمل، بازدید کاربر از داخل ایران هیچ ارزش تجاری نه برای یوتیوب و نه برای کانال یوتیوبرها ندارد.»

این کارشناس می‌افزاید که گوگل اکنون با استفاده از هوش مصنوعی و داده‌های عظیم (مانند زبان کیبورد، لوکیشن گوشی و شبکه‌های موبایلی ایران)، هویت واقعی کاربر را تشخیص می‌دهد و متوجه می‌شود که فرد در ایران قرار دارد. این شناسایی دقیق باعث شده است که درآمد یوتیوبرهای داخل ایران به‌شدت افت کند، زیرا بازدیدهای آن‌ها دیگر «تجاری» محسوب نمی‌شود.

تهدید «فناتحریم» و مرگ تدریجی یوتیوب فارسی

این چالش‌ها در واقع ریشه در تصمیمات سخت‌گیرانه‌تری دارند که پیش از این نیز در اکوسیستم خدمات گوگل رخ داده است؛ موضوعی که از آن با عنوان «فناتحریم» یاد می‌شود. این تحریم‌های فنی در دو سطح بر زیرساخت‌های دیجیتال ایران تأثیر گذاشته است:

• سطح اول: تحریم‌های ناشی از مصوبات «اوفک» (OFAC) که زیرساخت‌هایی همچون گوگل‌کلاد (GCP)، فایربیس و اکوسیستم اندروید را متأثر ساخت.
• سطح دوم: تمرکز مستقیم بر پلتفرم یوتیوب و سیستم تبلیغاتی آن که مسیرهای دور زدن تحریم‌ها و فیلترینگ را مسدود کرد.

این کارشناس امنیت شبکه در خصوص تهدید پیش روی یوتیوب فارسی هشدار می‌دهد که تأثیرات این اتفاق در میان‌مدت (سه تا شش ماه آینده) خود را نشان خواهد داد. زمانی که تولیدکنندگان محتوا توجیه اقتصادی خود را از دست بدهند، کیفیت محتوا کاهش می‌یابد. بسیاری از یوتیوبرها با این درآمد، تجهیزات تهیه کرده و تیم تشکیل داده بودند؛ با قطع این درآمد، تیم‌ها از هم می‌پاشند و کیفیت ویدیوها افت می‌کند. این روند در نهایت می‌تواند منجر به «مرگ تدریجی یوتیوب فارسی» یا دست‌کم افت شدید آن شود، مگر اینکه راهکار جدیدی برای دور زدن این سیستم هوشمند پیدا شود.

دگردیسی اجباری به محتوای بین‌المللی

با این حال، همه کانال‌ها در یک دسته قرار نمی‌گیرند. یوتیوبرهایی که محتوای بصری و بدون کلام تولید می‌کنند، به دلیل داشتن مخاطبانی از سراسر جهان، کمترین آسیب را از این تغییرات خواهند دید. نخستین راهبرد محتواسازان در مواجهه با انسداد درآمدهای AdSense، تغییر رویکرد از «تولید محتوای مورد پسند کاربر ایرانی» به سمت «تولید محتوای بین‌المللی» است.

الگوبرداری از موفقیت این نوع کانال‌ها نشان می‌دهد که حذف کلام و تکیه بر استانداردهای بصری و تکنیک‌هایی مانند ASMR، مرزهای جغرافیایی را از میان برداشته و درآمدزایی ارزی را تضمین می‌کند. در این مدل، یوتیوبر با جذب مخاطب از بازارهای با ارزش تبلیغاتی بالا، حتی با تعداد بازدید کمتر، به درآمدهای چند برابری دست می‌یابد؛ اگرچه این مهاجرت محتوایی، هویت ایرانی را در محتوا کمرنگ خواهد کرد.