ریشه‌های تلاطم بازار ارز و ۵ راهکار کلیدی برای ثبات‌بخشی

تمایز مفاهیم کلیدی نرخ ارز

برای جلوگیری از خطای تحلیلی، باید تفاوت‌های جدی میان مفاهیم زیر را در نظر گرفت:

• نرخ ارز اسمی: نرخی که مبادلات بر اساس آن صورت می‌گیرد و قابل مشاهده است (مانند بازار رسمی، ترجیحی، آزاد و سیاه).
• نرخ ارز حقیقی: نرخی که اثر تغییرات سطح عمومی قیمت‌ها (تورم) از آن حذف شده است.
• نرخ تعادلی بلندمدت: نرخی که اقتصاد در بلندمدت به سمت آن میل می‌کند.
• نرخ ارز موثر: نرخی که سهم و نرخ همه بازارها و ارزها را در کل بازار لحاظ می‌کند.

اشکال اصلی تحلیل بر اساس نرخ ارز اسمی آن است که اثر تغییرات سطح عمومی قیمت‌ها یا همان تورم در نظر گرفته نمی‌شود و همچنین سهم هر یک از بازارهای مختلف در کل مبادلات نامشخص باقی می‌ماند. لذا برای تحلیل‌های دقیق‌تر، استفاده از نرخ ارز حقیقی و نرخ ارز موثر ضروری است.

عوامل تعیین‌کننده نرخ تعادلی بلندمدت

در خصوص عوامل تعیین‌کننده نرخ ارز، اختلاف نظرهای جدی بین کارشناسان وجود دارد. با این حال، نرخ ارز تعادلی بلندمدت عمدتاً تابعی از متغیرهای زیر است:

• متغیرهای اسمی اقتصاد
• تراز پرداخت‌ها: شامل تراز تجاری، حساب سرمایه و خدمات.
• رشد بخش واقعی اقتصاد

سایر عوامل مانند مقررات، انتظارات، تکانه‌ها و مداخلات دولتی، تنها می‌توانند به‌طور موقت نرخ ارز را از تعادل بلندمدت دور کنند، اما در نهایت قیمت‌ها به سمت نرخ تعادلی بازخواهند گشت. مداخلات قیمتی و دستکاری نرخ‌ها اثری صرفاً کوتاه‌مدت دارند و در بلندمدت تعیین‌کننده نیستند.

تا زمانی که اقتصاد با تورم مزمن مواجه است یا نقدینگی رشد شتابان دارد، قطعاً و قهراً نرخ تعادلی ارز (اسمی) روند افزایشی خواهد داشت. همچنین، صادرات کالا و خدمات و ورود سرمایه اثر کاهنده و واردات و خروج سرمایه اثر فزاینده بر نرخ ارز دارد.

ریشه‌های تلاطم و بی‌ثباتی در بازار ارز

با توجه به توضیحات فوق، ریشه اصلی تلاطمات و نوسانات شدید در بازار ارز را باید در عوامل ساختاری و سیاست‌گذاری‌های زیر جستجو کرد:

1. خروج سرمایه: که فشار تقاضا را به شدت افزایش می‌دهد.
2. اخلال در فرایند تجارت خارجی: که عرضه ارز را مختل می‌کند.
3. اخلال در روابط کارگزاری: که بر انتقال منابع ارزی اثر منفی می‌گذارد.
4. سیستم چندنرخی ارز: که زمینه‌ساز رانت و عدم شفافیت است.
5. اصرار بر ترتیبات ارزی pegged (نرخ ثابت) در شرایط تورم مزمن.
6. فقدان لنگر معتبر برای انتظارات: که منجر به تشدید سفته‌بازی می‌شود.
7. رشد شتابان نقدینگی و تورم مزمن: که عامل بنیادین افزایش نرخ تعادلی است.

۵ راهکار کلیدی برای ثبات‌بخشی به بازار ارز

برای نجات بازار ارز از تلاطمات مستمر و دستیابی به ثبات پایدار، اجرای راهکارهای زیر ضروری است:

• تغییر لنگر اسمی انتظارات: انتقال از لنگرهای نامعتبر به یک لنگر معتبر مانند نرخ بهره.
• تک‌نرخی کردن ارز: حذف سیستم چندنرخی و ایجاد شفافیت.
• رها کردن ترتیبات ارزی pegged: پذیرش واقعیت‌های تورمی اقتصاد.
• اجتناب از هرگونه اخلال در فرایند صادرات: تسهیل عرضه ارز به بازار.
• کنترل نقدینگی و عوامل موثر بر تورم مزمن: به ویژه کنترل کسری بودجه دولت.