تحلیل کارشناس: آیا رشد ۴.۴۷ درصدی بورس واقعی است؟ شروط پایداری بازار سرمایه

بازار سرمایه ایران در سال‌های اخیر همواره با چالش‌های ساختاری کلان اقتصادی نظیر تورم مزمن، نوسانات نرخ ارز و کسری بودجه دولت دست‌وپنجه نرم کرده است. بهنام علیخانی، کارشناس ارشد بازار سرمایه، معتقد است که همین عوامل، رفتار بورس را اغلب تابعی از نقدینگی و انتظارات کوتاه‌مدت کرده و مانع از کسب اعتماد پایدار سرمایه‌گذاران یا ایفای نقش تعیین‌کننده در تأمین مالی تولید شده است. اما رشد اخیر شاخص کل که از آن به «هفته طلایی بورس» یاد می‌شود، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا این صعود، واقعی و پایدار است یا صرفاً نمایشی از افزایش قیمت دارایی‌ها؟

تحلیل رکوردشکنی شاخص و ابهام رشد واقعی

بررسی شاخص کل بورس تهران نشان می‌دهد که این نماگر در سطوح عددی بی‌سابقه‌ای قرار دارد و مرزهای روانی پیشین را شکسته است. در هفته‌ای که گذشت، شاخص کل بورس با رشد حدود ۴.۴۷ درصد به نزدیکی ۳ میلیون و ۷۶۷ هزار واحد رسیده است.

تمایز میان رشد اسمی و بنیادی

این رشد اگرچه در نگاه اول قابل‌توجه است، اما به باور کارشناسان، نمی‌تواند به‌تنهایی مؤید رشد واقعی و پایدار بازار سرمایه باشد. تجربه تاریخی بازار نشان داده است که شاخص اغلب با موج‌های تورمی و شوک‌های پولی صعود کرده، نه صرفاً با ارتقای بنیادی شرکت‌ها یا افزایش بهره‌وری.

علیخانی در این باره تصریح می‌کند: «بورس ایران به‌دلیل ساختار اقتصاد و بی‌ثباتی سیاست‌گذاری، پیوسته میان دو قطب رشد تورمی و رشد واقعی در نوسان بوده است. از این رو، تحلیل دقیق‌تر شاخص هم‌وزن ـ که منعکس‌کننده عملکرد سهام کوچک و متوسط است ـ اهمیت زیادی دارد، چرا که تصویر واقعی‌تری از رشد کلی بازار ارائه می‌دهد.»

اهمیت جریان پول حقیقی و نقدینگی در بازار

یکی از مهم‌ترین داده‌های تکمیلی برای ارزیابی اعتماد عمومی و پایداری رشد، جریان ورودی و خروجی پول حقیقی (نقدینگی سرمایه‌گذاران خرد) در بازار است. داده‌های اخیر نشان می‌دهد که در هفته اخیر، تراز پول حقیقی در بازار سهام مثبت بوده و ارزش معاملات خرد سهام به حدود ۱۶۱ هزار میلیارد ریال رسیده است که نشان‌دهنده رغبت سرمایه‌گذاران به مشارکت در بازار است.

هم‌افزایی پول حقیقی و صعود شاخص

روندهای تاریخی بازار مؤید این نکته است که بازار هرگاه با ورود قابل‌توجه پول حقیقی همراه بوده، توانسته مسیر صعودی خود را با شدت بیشتری ادامه دهد. این هم‌افزایی در چندین مقطع به‌وضوح دیده شده است:

• در شهریور ۱۴۰۴، رشد بیش از ۴۶ هزار واحدی شاخص کل با ورود بیش از ۱,۲۰۰ میلیارد تومان پول حقیقی خالص همراه بود.
• در مقطع دیگری، جهش بیش از ۶۱ هزار واحدی شاخص که مرز روانی ۲.۷ میلیون واحد را شکست، با ورود بیش از ۲ هزار میلیارد تومان پول حقیقی همراه شد.

این نمونه‌ها تأکید می‌کنند که رشد شاخص بدون تداوم جریان نقدینگی واقعی، صرفاً نمایشی از افزایش قیمت دارایی‌ها است. همچنین، افزایش شاخص کل بدون تداوم پول حقیقی و کم‌عمق بودن رشد در شاخص هم‌وزن، نشان‌دهنده ریسک تمرکز بالا در چند نماد بزرگ است. این حساسیت بالا به شوک‌های اقتصادی و سیاسی، بارها با خروج شدید پول حقیقی (مانند خروج بیش از ۱۳۲ هزار میلیارد ریال معادل ۱۲ هزار میلیارد تومان در یک روز) و سقوط شاخص کل همراه بوده است.

اصلاحات ساختاری و پتانسیل‌های رشد بلندمدت

ظرفیت رشد بازار سرمایه ایران نه به اعداد شاخص، بلکه به پایداری سودآوری شرکت‌ها، افزایش سرمایه‌گذاری مولد، بهبود حاکمیت شرکتی و ثبات سیاست‌گذاری وابسته است. در این راستا، برخی اصلاحات ساختاری مهم اخیراً صورت گرفته است.

حذف حجم مبنا و جذب سرمایه خارجی

یکی از این اصلاحات، حذف مقررات حجم مبنا و گره معاملاتی است. حجم مبنا برای نمادهای معاملاتی در بورس و فرابورس از ابتدای دی‌ماه ۱۴۰۴ به «یک سهم» کاهش یافته و مقررات گره معاملاتی نیز حذف شده است. کارشناسان این اقدام را در جهت افزایش نقدشوندگی حقیقی، بهبود کشف قیمت و کاهش رفتارهای غیرکارآمد می‌دانند.

همچنین، نقش سرمایه‌گذاری خارجی به‌عنوان عامل مهم رشد واقعی نباید نادیده گرفته شود. داده‌های رسمی نشان می‌دهد ارزش سرمایه‌گذاری خارجی در بورس ایران در یک سال اخیر تقریباً دو برابر شده و بیش از ۱۸ هزار میلیارد تومان سرمایه خارجی وارد بازار شده است. این جذب سرمایه خارجی، پتانسیل بالقوه‌ای برای ارتقای سطح تحلیل و انتظارات سرمایه‌گذاران و تبدیل شدن به یکی از پیشران‌های رشد پایدار است.

چشم‌انداز و شروط رشد پایدار

با توجه به شرایط اقتصاد کلان، تحلیل چشم‌انداز بورس نشان می‌دهد که بازار می‌تواند مسیر رشد خود را ادامه دهد، مشروط بر تحقق عوامل کلیدی زیر:

1. ورود مستمر پول حقیقی و افزایش عمق بازار: جریان نقدینگی پایدار و گسترده، زیربنای رشد واقعی است و بازار باید از تمرکز در چند نماد بزرگ عبور کند.
2. تقویت وضعیت بنیادی شرکت‌ها و افزایش سودآوری: رشد پایدار مستلزم بهبود عملکرد عملی شرکت‌ها، مدیریت هزینه و توسعه صادرات است.
3. ثبات و شفافیت سیاست‌گذاری اقتصادی: کاهش ریسک‌های سیاسی و اقتصادی و اجرای سیاست‌های هماهنگ در حوزه پولی، مالی و تجاری، شرط لازم برای اعتماد سرمایه‌گذاران است.
4. توسعه ابزارهای مالی و مقررات حمایتی: ایجاد ابزارهای نوین مالی مانند محصولات مشتقه و تسهیل عرضه اولیه‌های جدید می‌تواند ریسک بازار را کاهش دهد.

در نهایت، بورس ایران در مسیر تحول است و تنها زمانی قادر خواهد بود نقش مؤثر و پایدار خود را در توسعه اقتصاد ایفا کند که رشد واقعی، که حاصل ترکیب سودآوری شرکت‌ها، عمق بازار و سیاست‌گذاری پایدار است، جایگزین رشد اسمی و تورمی شود.