عجیب‌ترین کشفیات سیارات فراخورشیدی در سال ۲۰۲۵: از دنیاهای دوخورشیدی تا نشانه‌های حیات

دنیاهای تاتویینی؛ سیاراتی با دو خورشید

در سال ۲۰۲۵ چندین سیاره جدید کشف شدند که به دور دو ستاره می‌چرخند. جهان‌هایی که پیش‌تر در حد داستان‌های علمی‌تخیلی (مانند سیاره تاتویین در دنیای جنگ ستارگان) تصور می‌شدند، اکنون در پایگاه‌های داده سیارات فراخورشیدی ثبت شده‌اند و حتی بعضی از آنها قوانین پذیرفته‌شده شکل‌گیری سیارات را به چالش کشیده‌اند.

2M1510 (AB) b و مدار غیرمعمول

عجیب‌ترین عضو این خانواده، سیاره‌ای به نام 2M1510 (AB) b است که گزارش‌های مربوط به آن در آوریل منتشر شد. این سیاره به دور دو کوتوله قهوه‌ای می‌چرخد و در فاصله حدود ۱۲۰ سال نوری از زمین قرار دارد. نکته مهم‌تر، مدار کاملاً غیرمعمول آن است؛ به جای حرکت در یک صفحه نسبتاً تخت، مدار این سیاره به شدت شیب‌دار است و بالای قطب‌های دو ستاره و پایین آنها رفت و برگشت می‌کند.

تحلیل‌های انجام شده با استفاده از تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) در شیلی نشان می‌دهد که احتمالاً مدار این سیاره در گذشته دور طی یک برخورد یا گذر یک ستاره دیگر، از مدار معمولی خود تغییر پیدا کرده است.

سه سیاره هم‌اندازه زمین در سامانه TOI-2267

در ادامه سال، تیمی دیگر ۳ سیاره هم‌اندازه زمین را در سامانه فشرده TOI-2267 کشف کرد که فقط ۷۳ سال نوری با ما فاصله دارد. این سه جهان با استفاده از داده‌های تلسکوپ TESS شناسایی شدند و نکته مهم اینکه هر سه هنگام عبور، از مقابل هر دو ستاره رد می‌شوند.

جستجوی نشانه‌های حیات: سیاره K2-18b

سیاره K2-18b در سال ۲۰۲۵ به یکی از جنجالی‌ترین سوژه‌های حوزه سیارات فراخورشیدی تبدیل شد؛ چرا که ادعاهای جدیدی درباره احتمال وجود نشانه‌های حیات روی آن مطرح شده بود.

در ماه آوریل، گروهی از پژوهشگران اعلام کردند که به قوی‌ترین شواهد تاکنون برای وجود گازهایی در جو این سیاره دست یافته‌اند. آنها به داده‌هایی مبنی بر حضور گازهای دی‌متیل سولفید و شاید دی‌متیل دی‌سولفید رسیده‌اند که روی زمین ارتباط بسیار نزدیکی با فعالیت زیستی در محیط‌های دریایی دارند. بر این اساس، تیم پژوهشی این دنیا را به عنوان یک سیاره پوشیده از اقیانوس توصیف کرد که احتمالاً می‌تواند حیات داشته باشد.

این ادعا خیلی سریع با چالش‌های متفاوتی از سوی کارشناسان مواجه شد. بااین‌حال، رصدهای بیشتر این سیاره هم‌اکنون توسط تلسکوپ جیمز وب درحال انجام است.

کاهش امیدها برای سکونت در TRAPPIST-1e

سیاره TRAPPIST-1e در طول سال‌های گذشته یکی از جذاب‌ترین اهداف تحقیقات فضایی برای پیدا کردن دنیایی قابل سکونت بوده است. این سیاره یکی از هفت مورد سیاره‌ای است که به‌دور ستاره کوتوله فراسرد TRAPPIST-1 می‌چرخد و احتمال وجود آب مایع در آن مطرح شده بود. اما تحلیل‌های جدید، امیدها در این زمینه را کمتر کرده است.

رصدهای اولیه جیمز وب، نشانه‌هایی از وجود متان در جو احتمالی TRAPPIST-1e را مطرح کرده بود که می‌توانست نشانه‌ای از شیمی پیچیده یا حتی فعالیت زیستی باشد. بااین‌حال، بررسی‌های بعدی نشان داد که بخش مهمی از سیگنال‌های مشاهده‌شده احتمالاً از خود ستاره منشأ می‌گیرد و جو پایدار پیرامون سیاره نقشی در آن ندارد.

داده‌های تلسکوپ‌های فضایی نشان می‌دهد که اگر TRAPPIST-1e جوی داشته باشد، این جو آن قدر رقیق یا پیچیده است که تشخیص آن با ابزارهای فعلی فوق‌العاده دشوار خواهد بود.

نمایی واضح‌تر از سامانه پروکسیما قنطورس

پروکسیما قنطورس (Proxima Centauri)، نزدیک‌ترین ستاره به خورشید در فاصله حدود ۴٫۲ سال نوری است. در سال ۲۰۲۵، ابزار جدیدی به نام NIRPS که یک طیف‌سنج فروسرخ با تفکیک‌پذیری بالا است، تصویر دقیق‌تری از این سامانه فراهم کرد.

دانشمندان با استفاده از داده‌های NIRPS وجود سیاره پروکسیما b را دوباره تأیید کردند؛ سیاره‌ای هم‌‌اندازه زمین که در ناحیه قابل سکونت ستاره میزبان می‌چرخد. علاوه بر این، NIRPS وجود سیاره کوچکتری به نام پروکسیما d را نیز تأیید کرد و همزمان به رد یک سیاره ادعا شده دیگر کمک کرد.

سیارات در حال متلاشی شدن و دنیاهای گدازه‌ای

در سال ۲۰۲۵، چند سیاره نادر و عجیب نیز شناسایی شده است:

سیاره دنباله‌دار BD+05 4868 Ab

یکی از این سیارات BD+05 4868 Ab است که تلسکوپ TESS آن را در فاصله حدود ۱۴۰ سال نوری شناسایی کرده است. این سیاره هر ۳۰٫۵ ساعت یک‌بار به دور ستاره خود می‌چرخد. گرمای ستاره آن قدر شدید است که ماده سطح سیاره تبخیر می‌شود و در ادامه آن یک دُم آتشین و کشیده شبیه دُم دنباله‌دار شکل می‌گیرد. طول این دُم تا حدود ۹ میلیون کیلومتر می‌رسد.

محققان پیش‌بینی کرده‌اند که این سیاره در هر چرخش مداری خود، جرمی به اندازه کوه اورست را از دست می‌دهد و ممکن است در بازه‌ای بین یک تا دو میلیون سال آینده به طور کامل از هم پاشیده شود.

دو دُم عظیم هلیومی در WASP-121b

تیمی مستقل با استفاده از تلسکوپ جیمز وب، سیاره غول‌پیکر فوق‌العاده داغ WASP-121b را که در فاصله حدود ۸۵۸ سال نوری قرار دارد، بررسی کردند. داده‌های جیمز وب نشان داد دو دُم عظیم از هلیوم، تقریباً ۶۰ درصد مدار سیاره را شکل داده است.

دنیای سراسر گدازه‌ TOI-561b

یکی از شگفت‌انگیزترین کشفیات سال، سیاره‌ای کوچک و فوق‌العاده داغ به نام TOI-561b بود. این سیاره به دور یکی از قدیمی‌ترین ستاره‌های راه شیری می‌چرخد و یک سال در آن کمتر از یک روز زمینی طول می‌کشد. گرانش باعث شده تا یک سمت سیاره همیشه رو به ستاره و سمت دیگر همیشه در تاریکی باشد.

دمای سطح در سمت روز به حدود ۱۷۲۶ درجه سانتی‌گراد می‌رسد؛ دمایی که به راحتی می‌تواند سنگ را ذوب کند.

تولد و مرگ یک جهان بیگانه

اخترشناسان در سال ۲۰۲۵ تولد یک جهان تازه و نابودی بقایای جهانی دیگر را مشاهده کردند.

تولد WISPIT 2b

در یک مطالعه، تیمی از دانشمندان برای اولین‌ بار تصویر واضحی از شکل‌گیری یک سیاره را ثبت کردند. سیاره‌ای به نام WISPIT 2b که حدود ۴۳۷ سال نوری از زمین فاصله دارد. WISPIT 2b تنها حدود ۵ میلیون سال عمر دارد، اما جرم آن پنج برابر مشتری برآورد شده است.

نابودی LSPM J0207+3331

در نقطه‌ای نزدیک‌تر، تیم دیگری تصویری از لحظه «مرگ» یک جهان را منتشر کردند. آن‌ها کوتوله سفیدی به نام LSPM J0207+3331 را بررسی کردند که در فاصله حدود ۱۴۵ سال نوری از زمین قرار دارد. داده‌های تصاویر نابودی تدریجی این سیاره با قطر تقریبی ۱۹۳ کیلومتر را نشان می‌دهند که اکنون در حال خرد شدن است.