مدیریت هوشمند پسماند در بیرجند؛ نرخ تفکیک زباله ۳۵٪، دو برابر میانگین کشوری

بیرجند؛ الگوی موفق هوشمندسازی در مدیریت پسماند شهری

در حالی که میزان تولید زباله روزانه برای هر ایرانی با رقم ۷۰۰ گرم، بیش از دو برابر میانگین جهانی (۳۰۰ گرم) است، شهر بیرجند با تکیه بر هوشمندسازی و مشارکت فعال شهروندان، توانسته است نرخ تفکیک پسماند خشک از مبدأ خود را به حدود ۳۵ درصد برساند. این آمار که فراتر از میانگین کشوری ۱۴ درصدی است، بیرجند را به الگویی موفق در تبدیل چالش پسماند به فرصت توسعه پایدار شهری تبدیل کرده است.

مدیریت پسماند، شامل جمع‌آوری، دفن بهداشتی و به‌ویژه تفکیک از مبدأ، همواره یکی از پرچالش‌ترین مباحث مدیریت شهری بوده و بودجه‌های کلانی را به شهرداری‌ها تحمیل می‌کند. با این حال، اجرای طرح‌های موفق نیازمند مکانیسم‌های خاصی است که در وهله نخست باید زمینه ورود جدی و تسهیل‌گرانه بخش خصوصی را فراهم کند.

رویکردهای سه‌گانه در اجرای طرح تفکیک از مبدأ

بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که طرح تفکیک از مبدأ در بیرجند در چند بستر هم‌زمان شکل گرفته و توسعه یافته است. این طرح اکنون به یکی از شاخص‌های مهم پایداری شهری تبدیل شده و بر سه محور اصلی استوار است:

۱. نظام مدیریت سبز در بخش اداری

استقرار «نظام مدیریت سبز» در دستگاه‌های اجرایی، یکی از محورهای کلیدی این طرح بوده است. در این راستا، ۵۱ اداره دولتی پسماند خشک خود را به‌صورت منظم تحویل سازمان مدیریت پسماند می‌دهند. این اقدام نقش مهمی در نهادینه‌سازی فرهنگ تفکیک در بخش اداری داشته و ماهانه حدود ۶۰۰ کیلوگرم پسماند خشک از این مسیر جمع‌آوری و وارد چرخه بازیافت می‌شود.

۲. هوشمندسازی جمع‌آوری و نقش شرکت‌های دانش‌بنیان

جمع‌آوری هوشمند پسماند به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین مدیریت شهری در بیرجند در حال توسعه است. همکاری شهرداری با شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در این حوزه، از جمله «چرخه سبز خاوران» (دارنده نخستین سامانه هوشمند جمع‌آوری پسماند در استان) و شرکت «پلیمر باقران»، دستاوردهای چشمگیری داشته است. از طریق اپلیکیشن‌ها، تماس تلفنی و ایستگاه‌های بازیافت، ماهانه حدود ۶۰ تن پسماند خشک از سطح شهر جمع‌آوری می‌شود. این همکاری‌ها علاوه بر افزایش دقت و شفافیت، امکان تصمیم‌گیری مبتنی بر داده و بهینه‌سازی فرآیندها را فراهم کرده است.

۳. مشارکت گسترده شهروندان و ساماندهی ناوگان

مشارکت فعال شهروندان، بخش جدایی‌ناپذیر این موفقیت بوده است:

• کلبه‌های سبز: ۱۲ کلبه سبز در نقاط پرتردد شهر نصب شده‌اند که امکان تحویل مستقیم پسماند تفکیک‌شده توسط شهروندان را فراهم کرده و به‌طور میانگین ماهانه حدود ۳۰۰ کیلوگرم پسماند خشک دریافت می‌کنند.
• ناوگان ساماندهی‌شده: در راستای توسعه اقتصاد چرخشی، ۸۱ خودرو فعال در حوزه جمع‌آوری پسماند خشک ساماندهی شده‌اند. این ناوگان ماهانه حدود ۳۶۰ تن پسماند خشک را از منازل، اصناف و مراکز مختلف شهری جمع‌آوری می‌کند.
• مراکز پردازش: ۷۶ مرکز و انبار بازیافتی با نظارت سازمان مدیریت پسماند ساماندهی شده‌اند که بخش قابل‌توجهی از پسماندهای جمع‌آوری‌شده را دریافت و به چرخه بازیافت منتقل می‌کنند.

تحلیل آمار و فراتر رفتن از میانگین کشوری

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که سطح مشارکت شهروندان در تفکیک زباله از مبدأ در بیرجند فراتر از میانگین کشوری است. در حالی که میانگین تفکیک زباله از مبدأ در کشور حدود ۱۴ درصد برآورد می‌شود، آمارهای بیرجند از جمع‌آوری ماهانه حدود ۴۲۰ تن پسماند خشک حکایت دارد. با توجه به جمعیت شهر و سرانه تولید پسماند، این رقم معادل تفکیک حدود ۳۵ درصدی پسماندهای خشک است.

مدیریت پسماند؛ شاخص حکمرانی شهری

مرتضی تقی‌نژاد، مدیرعامل شرکت «چرخه سبز خاوران»، تأکید می‌کند که پسماند شهری دیگر صرفاً یک مسئله اجرایی نیست، بلکه به شاخصی مهم برای سنجش کیفیت حکمرانی شهری، بلوغ مدیریتی و میزان مشارکت شهروندان تبدیل شده است.

«پسماند شهری امروز در تقاطع مسائل زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی قرار دارد و نحوه مواجهه مدیریت شهری با آن، تصویر روشنی از کارآمدی سیاست‌گذاری و مشارکت عمومی ارائه می‌دهد.»

شرکت چرخه سبز خاوران که فعالیت خود را از سال ۱۴۰۰ با رویکردی هوشمند، داده‌محور و علمی آغاز کرده است، توانسته جمع‌آوری و تفکیک پسماند خشک را از یک فعالیت سنتی و پرهزینه به فرآیندی پایدار و اقتصادی تبدیل کند. این شرکت هم‌اکنون روزانه بین ۲ تا سه تن پسماند خشک از چندین محله بیرجند جمع‌آوری می‌کند که در مقیاس سالانه، بیش از ۷۰۰ تن پسماند خشک تفکیک‌شده را شامل می‌شود.

محورهای فعالیت و دستاوردهای هوشمند

مهم‌ترین محورهای فعالیت این شرکت شامل تفکیک از مبدأ، آموزش شهروندان، استفاده از اپلیکیشن اختصاصی برای ثبت و تحلیل داده‌ها، داده‌کاوی و تصمیم‌گیری مبتنی بر هوش مصنوعی، و توسعه فرآیندهای صنعتی با فناوری‌های پیشرفته است. در نتیجه اجرای این برنامه‌ها:

• نرخ تفکیک پسماند خشک در مناطق زیرپوشش بین ۲۵ تا ۳۰ درصد افزایش یافته است.
• میزان اختلاط پسماند تر و خشک به‌طور محسوسی کاهش پیدا کرده است.
• این دستاوردها علاوه بر اثرات اقتصادی مستقیم، به کاهش فشار زیست‌محیطی و ارتقای کیفیت بازیافت منجر شده است.

تکمیل زنجیره پردازش و چشم‌انداز آینده

در حوزه تفکیک در مقصد، کارخانه ۱۵۰ تنی پردازش پسماند شهر بیرجند در حال واگذاری به بخش خصوصی بوده و در مرحله به‌روزرسانی و تعمیرات اساسی قرار دارد تا نقش کلیدی خود را در تکمیل زنجیره پردازش و بازیافت ایفا کند.

در چشم‌انداز آینده، گسترش پوشش خدمات به تمام محله‌های بیرجند، افزایش ظرفیت جمع‌آوری روزانه به ۱۰ تن پسماند خشک و تبدیل کامل زنجیره جمع‌آوری و تفکیک به یک سامانه هوشمند مبتنی بر داده و الگوریتم‌های هوش مصنوعی در دستور کار قرار دارد. استفاده از فناوری‌هایی مانند دستگاه لیزر تشخیص پسماند نیز بخش جدایی‌ناپذیر این چشم‌انداز است.

تجربه بیرجند نشان می‌دهد که مدیریت پسماند شهری با تکیه بر هوشمندسازی، داده‌کاوی، مشارکت شهروندان و همکاری نهادی می‌تواند از یک چالش پرهزینه به فرصتی اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی تبدیل شود و الگویی عملیاتی و قابل تعمیم برای سایر شهرهای کشور باشد.