تحول در نظام آماری کشور: سرشماری ۱۴۰۵ با روش «ثبت‌مبنا» و نقش حیاتی دانشگاه‌ها

رئیس مرکز آمار ایران از برنامه‌ریزی برای اجرای سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۴۰۵ به شیوه‌ای نوین و بی‌سابقه خبر داد. غلامرضا گودرزی در نشستی با رؤسای دانشگاه‌های تهران، اعلام کرد که این سرشماری به روش «ثبت‌مبنا» انجام خواهد شد؛ مدلی که برای اولین‌بار در کشور اجرا می‌شود و ایران را در زمره کشورهای پیشرو در نظام‌های نوین سرشماری قرار خواهد داد. این تحول بزرگ، علاوه بر جنبه‌های فنی، صرفه‌جویی قابل توجهی در هزینه‌های دولت به همراه داشته و بسیاری از چالش‌های سرشماری‌های سنتی را برطرف خواهد کرد.

تحول بنیادین در نظام آماری کشور

سرشماری ۱۴۰۵ که قرار است به شکل ثبت‌مبنا انجام شود، اقدامی بزرگ و بی‌سابقه در نظام آماری کشور محسوب می‌شود که ایران را هم‌ردیف کشورهای پیشرفته‌ای قرار می‌دهد که سال‌هاست از این روش استفاده می‌کنند. اهمیت این تحول تنها به جنبه‌های فنی محدود نمی‌شود و نتایج بلندمدت آن، حکمرانی کشور را به سمت داده‌محوری سوق خواهد داد.

سه دستاورد مهم سرشماری ثبت‌مبنا

اجرای موفق سرشماری ۱۴۰۵ به شیوه ثبت‌مبنا، سه اتفاق مهم و بنیادین را رقم خواهد زد:

• کاهش چشمگیر هزینه‌ها: تبدیل هزینه‌های سنگین سرشماری به یک عدد رسمی و قابل اتکا.
• تحول بنیادین: ایجاد یک دگرگونی اساسی در ساختار و روش‌های نظام آماری کشور.
• سرشماری‌های کوتاه‌دوره: حرکت به سمت اجرای سرشماری‌های کوتاه‌مدت یک‌ساله یا دوساله.

با اجرای این روش، دیگر فاصله‌های ۱۰ ساله برای شناخت تحولات جمعیتی معنایی نخواهد داشت و داده‌های جمعیتی کشور به‌صورت مستمر و دقیق در دسترس قرار می‌گیرد.

نقش حیاتی دانشگاه‌ها و فناوری‌های نوین

رئیس مرکز آمار ایران، نقش دانشگاه‌ها را در موفقیت این پروژه «حیاتی» توصیف کرد و تأکید نمود که هیچ سرشماری بزرگی، به‌ویژه سرشماری ثبت‌مبنا، بدون اتکا به ظرفیت علمی دانشگاه‌ها به نتیجه نمی‌رسد. به همین منظور، همکاری اساتید و دانشجویان برای تقویت بنیه علمی این سرشماری ضروری است.

روش سرشماری ۱۴۰۵ ترکیبی خواهد بود و بخشی از داده‌ها به‌صورت آزمایشی و میدانی گردآوری می‌شود. در این مسیر، دانشجویان و اساتید رشته‌های مرتبط، به‌ویژه جمعیت‌شناسی و علوم آماری، نقش کلیدی خواهند داشت. تجربه نشان داده است که حضور نیروهای دانشگاهی در میدان، کیفیت آمار را به‌طور چشمگیری ارتقا می‌دهد.

استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل آمار

با توجه به تحولات جهانی در حوزه آمار رسمی، امروز بسیاری از سرشماری‌های دنیا مبتنی بر فناوری‌های نوین و به‌ویژه هوش مصنوعی انجام می‌شود. دانشگاه‌ها در این زمینه می‌توانند کمک بزرگی به مرکز آمار ارائه دهند. در استان تهران، به‌واسطه ظرفیت علمی بالای دانشگاه‌ها، فرصت ویژه‌ای برای پرداختن به موضوعات مهمی مانند مهاجرت، تحولات جمعیتی و الگوهای سکونت وجود دارد که نیازمند تحلیل‌های عمیق علمی با مشارکت دانشگاه‌ها است.

گسترش دامنه آمارهای رسمی فراتر از اقتصاد

در بخش دیگری از سخنان، بر ضرورت گسترش دامنه آمارهای رسمی تأکید شد. مرکز آمار ایران تاکنون بیشتر با شاخص‌های اقتصادی شناخته شده است، در حالی که باید بتواند آمارهای رسمی حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و علمی را نیز به‌صورت نظام‌مند تولید کند. این موضوع نیازمند همکاری نزدیک با وزارت علوم و اخذ مصوبات لازم از شوراهای مرتبط است تا شاخص‌های جامع‌تری از وضعیت جامعه ایرانی ارائه شود.

سرشماری ۱۴۰۵ یک پروژه صرفاً آماری نیست، بلکه یک آزمون ملی برای گذار به حکمرانی داده‌محور است. تحقق این هدف، بدون همراهی دانشگاه‌ها، اساتید و دانشجویان ممکن نخواهد بود.

ابراز امیدواری شد که با تبیین دقیق این رویکرد در فضای دانشگاهی، زمینه برای اجرای موفق یکی از مهم‌ترین پروژه‌های آماری تاریخ کشور فراهم شود.