معمای «فراموشی نوزادی»: آیا خاطرات اولیه ما واقعاً در مغز ذخیره شده‌اند؟

فرضیه‌های پیشین درباره عدم یادآوری دوران نوزادی

ناتوانی بزرگسالان در به خاطر سپردن رویدادهای مشخصی از نخستین سال‌های زندگی، موضوعی است که مدت‌هاست ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده است. این بحث در اصل به دو پرسش کلیدی بازمی‌گردد: آیا ما در سال‌های اولیه زندگی خاطره‌هایی می‌سازیم که بعدها توان دسترسی به آن‌ها را نداریم، یا این‌که اساساً تا بزرگ‌تر نشویم، خاطره‌ای شکل نمی‌گیرد؟

تا همین یک دهه پیش، بیشتر پژوهشگران بر این باور بودند که نوزادان خاطره‌سازی نمی‌کنند. برخی دلیل این امر را نداشتن درک کامل از خود یا توانایی حرف‌زدن می‌دانستند.

نقش هیپوکامپ در شکل‌گیری حافظه

یک فرضیه مهم دیگر بر عدم تکامل کامل مغز متمرکز است. پروفسور نیک ترک-براون، استاد روان‌شناسی و جراحی مغز و اعصاب، توضیح می‌دهد که ما تا حدود چهار سالگی نمی‌توانیم خاطره بسازیم، زیرا هیپوکامپ، بخشی از مغز که مسئول ثبت خاطرات جدید است، هنوز به‌طور کامل رشد نکرده است.

«هیپوکامپ در سالهای اولیه زندگی بیش از دو برابر می‌شود، و بنابراین شاید تجربه‌های اولیه‌ای که داریم نتوانند ذخیره شوند، چون مدارهای لازم برای این کار را نداریم.»

یافته‌های جدید در اسکن مغزی نوزادان

با این حال، یک پژوهش جدید که توسط تیم پروفسور ترک-براون منتشر شد، این ایده را به چالش می‌کشد. تیم او مغز ۲۶ نوزاد بین چهار ماهه تا دو ساله را هنگام تماشای مجموعه‌ای از تصاویر اسکن کرد و فعالیت هیپوکامپ آن‌ها را اندازه‌گیری کرد.

روش کار بدین صورت بود که محققان با نشان دادن یک تصویر قبلی در کنار یک تصویر جدید و بررسی حرکت چشم نوزادان، توانایی آن‌ها در به‌یادآوردن تصویر قبلی را تحلیل کردند. نتایج این بررسی‌ها نشان داد:

• هرچه فعالیت هیپوکامپ نوزاد هنگام دیدن یک تصویر برای نخستین بار بیشتر بود، احتمال به‌یادآوردن آن تصویر در دفعات بعدی بیشتر می‌شد.
• این ارتباط به‌ویژه در نوزادانی که بیشتر از ۱۲ ماه سن داشتند، مشهود بود.

این یافته‌ها حاکی از آن است که هیپوکامپ می‌تواند از حدود یک‌سالگی توانایی رمزگذاری نوعی از خاطره را داشته باشد، هرچند پروفسور ترک-براون تاکید می‌کند که این مطالعه «گام نخست» است و تحقیقات بیشتری لازم است.

آیا خاطرات اولیه ذخیره شده‌اند؟

اگر نوزادان خاطره می‌سازند، پس پرسش جذاب این است: این خاطره‌ها کجا هستند؟ آیا هنوز در مغز ما وجود دارند و فقط دسترسی به آن‌ها ممکن نیست؟

یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ روی موش‌ها نشان داد که خاطرات فراموش‌شده دوران نوزادی، با تحریک مصنوعی بخش‌هایی از هیپوکامپ قابل فعال‌سازی مجدد هستند. با این حال، مشخص نیست که آیا نوزادان انسان نیز خاطراتی را ذخیره می‌کنند که بعدها غیرفعال می‌شوند.

کاترین لاودی، استاد روان‌شناسی اعصاب در دانشگاه وست‌مینستر، نیز معتقد است که کودکان خردسال توانایی ساختن خاطره را دارند، اما این خاطره‌ها ماندگار نیستند و به‌سرعت محو می‌شوند.

«می‌دانیم که کودکان خردسال ممکن است از مهدکودک برگردند، چیزی را که برایشان رخ داده تعریف کنند، اما چند سال بعد نتوانند همان را به یاد بیاورند. پس این خاطره‌ها وجود دارند، فقط ماندگار نمی‌شوند.»

خاطرات جعلی: تمایز واقعیت و بازسازی

آنچه درک ما از فراموشی نوزادی را پیچیده‌تر می‌کند، این است که تعیین این‌که آیا آنچه افراد به‌عنوان نخستین خاطره به یاد می‌آورند واقعاً اولین تجربه‌شان هست یا نه، «تقریباً غیرممکن» است. خاطراتی مانند صحنه‌ای خاص از دوران نوزادی یا زمانی که در گهواره بوده‌ایم، به احتمال زیاد یادآوری‌های واقعی از تجربه‌های واقعی نیستند.

پروفسور لاودی توضیح می‌دهد:

• مسئله حافظه این است که همیشه بازسازی‌شده است.
• اگر کسی چیزی را برای شما تعریف کند و اطلاعات کافی درباره‌اش داشته باشید، مغز شما می‌تواند چیزی را بازسازی کند که کاملاً واقعی به نظر برسد.

پروفسور ترک-براون در پایان معتقد است که راز فراموشی نوزادی به جوهره چیزی مربوط می‌شود که هویت ما را شکل می‌دهد و عدم یادآوری سال‌های نخست زندگی، «چالش بزرگی برای درک انسان‌ها از خودشان ایجاد می‌کند.»